Максим ГОРЬКИЙ

Ўн балки тўққиз ёшимда Васька Ключарев исмли душманим бор эди. Ўзимнинг тенгқурим. Муштлашишда унга тенг келадигани йўқ эди.

Озғингина, лекин чайир, пўлат новдамисол бола. Биз бир-биримизни кўрдик дегунча уришаверардик. Юзимизни моматалоқ қилмагунча кўнглимиз тинчимасди. Кўзимизда қалқиган ёш оғриқдан эмас, аламдан, иккимиздан биримиз ғалаба қозонолмаганимиздан. Ҳолдан тойгунча калтак егандан сўнг, тарқалардик. Учрашиб қолсак, жанг бошланади, лекин яна зафар йўқ! Қиши бўйи бир орзу билан яшадим: Ключаревни боплаб адабини бергач, у мени «ғолиб» деб тан олади; рақибим ҳам албатта худди шундай ният билан қишлади, иккимизда ҳам болаларга хос нафрат чўғи алангалади.

Пасха ҳафталигида Ключаревни тор кўчада учратиб қолдим. У менга ташланганида, лойда сирпаниб кетиб, йиқилиб тушди. Туришига ёрдамлашгандим, мени нари туртиб юборди. Лой бўлган кўйлагининг енгига қараб, қитмирча илжайди-да:

— Савалашади.

— Хўш?

— Аяшмайди, — бир хўрсиниб олгач, яна гапирди:

— Сени ким уради?

— Бобом.

— Мени эса отам.

Оталар ҳам ёмон дўппосласа керак, деб ўйладим-да, душманимни овутмоқчи бўлдим.

— Байрам-ку, балки уришмас.

Лекин у умидсизгина бош чайқади.

Сўнг енгини ювиб ташалашни айтдим. Аввалига рози бўлмайроқ турди. Кўча бурчагининг охирида, унча чуқур бўлмаган хандақ бўлиб, унга сув тўпланарди. Бу ерни Дюков ҳовузи дейишади. Ключарев кўйлагини ечди. Мен тиззамгача ҳовузга тушиб, кўйлакдаги лойни ювдим. Куннинг чеҳраси очилмади, этни жунжиктирадиган совуқ ҳам бор. Душманим ғамгин нигоҳ билан унинг кўйлагини тозалаётганимни кузатарди. Жип-жигаррангдан сариқ тусга кирган кўйлакни кўриб:

— Барибир билишади, — деди қовоғи очилмай.

Ҳовуздан чиқиб кўйлакни қуритишга чоғландик. Эҳтимол шунда доғи кетар, деб ўйлагандик. Олов ёқиб кўйлак қуригунча жим ўтирдик. Ахир, душман билан нимани ҳам гаплашасан.

Тутундан кўйлак ним қора рангга кирди. Бир енги ва бел қисмини куйдириб ҳам қўйдик. Кулгинг қистайди. Юзимизга номига табассум югурди.

Қуриган кўйлакни эгнига кийиб бўлгач, Ключарев қора-куяни юзига суртгач, хўмрайиб олиб:

— Уйга бораман, бугунча солишмаймиз, — деди.

Кетди, лекин унга раҳмим келарди. Тўғрисини айтсам, ўша куни унинг ўрнига отасидан хипчин ейишга ҳам тайёр эдим.

Орадан бир неча кун ўтиб, рақибимни кўриб қолдим.

— Калтак едингми?

— Ишинг бўлмасин, — деди у қўлларини муштлаб, — тайёрлан!

Бу сафар жангимиз аёвсиз ўтди, бироқ натижа ўша-ўша. У деворга суяниб, қонга тўлган бурнини қоқди.

— Кучинг кўпайибди.

— Ўзинг ҳам қолишмадинг, — дедим устунчага ўтириб олиб. Ўшанда кўзим шишган, лабим ёрилганди.

Кейин уй-уйимизга жўнадик. Гапларимизда фақат ҳасад эмас, коса тагида ним косадай, ҳурмат ҳам уфурарди. Бунда биз нафақат душманлар, балки ўқитувчи эдик. Шундан кейин икки, уч марта беллашдик. Ҳамон қай биримиз ютганимизни билмасдик. Энг кўп калтак ким егани ҳақида ҳам бош қотирмадик.

Август ойидаги икки кунлик жаладан сўнг, Ключаревни Полевой кўчасининг орқа тарафидаги жарда кўрдим. У қулаб тушган деворнинг устида ўтирганди. Юзини қуйидан кўтарганда, кўзлари қизарган ва шишган эди.

— Уришгим келмаяпти, — деди у.

— Қўрқяпсанми? — унинг жиғига тегмоқчи бўлдим, аммо у чурқ этмади.

— Синглим қазо қилди. У ҳали кичкина эди. Энг баттари бор: мени кадет корпусига беришмоқчи.

Мен учун кадет корпуси Кремлдаги энг катта бино. Бироқ жуда зерикарли жой. Душманимга раҳмим келди. Унинг ёнига чўккалаб ўтирдим.

— Қочиб кетсанг-чи.

Ключарев ўрнидан туриб, танам кўп бора зарб еган баркашдай қўлини чўзди.

— Хайр, ошна, — деди ўрта овозда, лекин нигоҳини мендан олиб қочган, лаблари титрарди.

Унга сира «хайр» дегим келмасди. 

Иложсиз хайрлашдим. Хафа бўлиб, истар-истамас, аста ва узоқ унинг ортидан тикилдим. Менинг севимли душманим жарликнинг лойу сирпанчиқ йўлагидан тепага кўтариларди.

Ўшандан кейин душманимсиз анча пайт маъни-мазмунсиз яшадим.

 

Рус тилидан

Зилола ЖАЛОЛОВА

Таржимаси