Бугунги экологик вазият жамиятда экологик онгни шакллантиришни долзарб вазифа қилиб қўймоқда. Экологик муаммоларнинг келиб чиқиши бир томондан ижтимоий омилларга боғлиқ бўлса-да, бошқа томондан экологик онгнинг шаклланмагани, экологик маданиятнинг пастлиги билан боғлиқ.

Маънавий мероснинг таркибий қисми бўлган диний қад­риятларимизда кишиларнинг экологик маданиятини юксалтиришга алоҳида аҳамият берилган. Ота-боболаримиз қадимдан деҳқончилик билан шуғулланиб, боғу-бўстонлар барпо этишга, ариқ, зовурлар қазишга, янги каналлар чиқаришга, карвон йўллари бўйида дам оладиган манзиллар, чўлларда сардобалар қуришга алоҳида эътибор беришган. Айни вақтда уларнинг муҳофазаси билан махсус шуғулланишган.

Миллий қадриятларимизда экологик онгни шакллантиришга хизмат қиладиган ғоялар кўп. Ота-боболаримиз кундалик турмушида ўз фарзандларига доимо «Сувга туфлама, гуноҳ бўлади», «Ҳавони ифлос қилма», «Уйингни озода тут», «Яхшидан боғ қолади», «Жонли жонзотга озор етказма», «Дарахтни синдирма» деб насиҳат қилганлар. Бу панду насиҳатлар ёшлар экологик онгининг шаклланишига хизмат қилган.

Миллий қадриятларимизга хос анъаналаримиздан бири фарзанд туғилганда унинг шарафига кўчат ўтқазишдир. Бу анъана боғларнинг кўпайишига, ободончиликка, атроф-муҳитнинг баҳаво бўлишига, инсон учун ҳаётий зарур бўлган яшил табиатнинг гуллаб-яшнашига олиб келади. Миллий қадриятларимиздаги бу анъана собиқ шўролар даврида унутилаётган бўлса-да, мустақиллик туфайли ушбу миллий қадриятимизни тиклаш имконияти пайдо бўлди.

Ёшлар экологик маданиятининг шакл­ланиши ва тараққиётига катта таъсир ўтказувчи қадриятларимиздан яна бири тўйларимиздир. Тўй нафақат хонадон, балки маҳалланинг тинчлигию шодлик­лари нишонасидир. Тўй ўтказмоқчи бўлган хонадон албатта тўйга тайёргарлик кўришни барвақт бошлайди. Таъмирталаб жойлар тузатилади, хонадон тартибга келтирилиб саранжом-саришталик муҳити вужудга келтирилади.

Оилада яхши экологик муносабатларнинг шаклланишига сабаб бўладиган одатларимиздан бири шуки, ёш келинчаклар ҳовлининг олдини супуриб сув сепиб қўяди. Бу одатни кўрган ёшларда озода турмуш кечиришга ҳавас уйғонади. Ҳозирги кунда мамлакатимизда бўлиб ўтаётган «Энг яхши экологик тоза маҳалла» кўрик-танловлари, маҳаллалар билан ишлаш давлат дастурлари ҳам кишилар дунёқарашида экологик тафаккурнинг шаклланишига, экологик маданиятнинг ривожига самарали таъсир кўрсатмоқда.

Аммо бугунги кунда айрим тўйларимизда бўлаётган исрофгарчилик, табиат инъом этган ноз-неъматларга беписанд муносабат, дабдабабозликка берилиш, атроф-муҳитни ифлослантириш ҳолларининг учраб туриши бор гап. Маҳаллада олиб бориладиган тарғибот-ташвиқот ишларида, «Тўйлар ҳақида ўйлар» баҳс-мунозараларида масаланинг экологик жиҳатларига алоҳида эътибор қаратишимиз, албатта, зарур.

Экологик муаммоларнинг келиб чиқишига кишиларда юксак ахлоқий фазилатларнинг етишмаслиги сабаб бўлаётгани ҳеч кимга сир эмас. Экологик муаммолар ўз табиатига кўра маънавий-ахлоқий моҳият касб этади. Бахт-саодатга интилиш, меҳнатсеварлик, ҳалоллик каби фазилатлар экологик муаммоларнинг бартараф қилинишига самарали таъсир ўтказади. Инсон комил эмас, балки комилликка интилишдадир. У комилликка интилмас экан, жамиятнинг экологик маданияти юксак бўла олмайди.

Қаҳрамон шоиримиз Абдулла Орипов «Орол учун» шеърида экологик муаммонинг маънавий-ахлоқий жиҳатига эътибор қаратиб, шундай ёзган эди:

 

Гоҳо миямизни қопласа савдо,

Ғалат миямизни қопласа савдо,

Регистон йўқолиб қолса мабодо,

Айтинг-чи, дўстларим не ҳол юз берар?

 

Айтинг-чи, қандайин кўйга тушардик,

Бухоро бўлмаса, бўлмаса  Хевоқ!

Улар абадийдир дея беҳадик,

Ўтиб бораётир умримиз мудроқ.

 

Шаҳарлар жойида турибди бу кун,

Уларнинг заволи келмас хаёлга.

Меросий худбинлик борлиги учун

Қарамай қўйибмиз афсус, Оролга.

 

Отанг кетса агар, ота бўларсан,

Онанинг ўрнини босгай қиз, сингил.

Денгизинг қуриса не ҳам қилурсан,

Қайга бош урарсан, эй мунглуғ кўнгил?!

 

Ҳа, Орол муаммоси бизнинг худбинлигимиз, дунёпарастлигимиз, лоқайдлигимиз маҳсули бўлди. Орол кўз ёшлар билан, ўтказилган мажлис баённомалари билан тўлмайди, балки юксак инсоний фазилатлар қарор топган ижтимоий муносабатларнинг натижаси ўлароқ тўлиши, яшариши мумкин. Юксак инсоний фазилатлар ҳақидаги маълумот эса бизнинг ўтмиш маънавий меросимизда етарлича бор. Ундан самарали фойдаланиш, бугунги кун эҳтиёжларига сафарбар этиш бизнинг бурчимизга айланиши шарт.

 

Мадраҳим САФАРБОЕВ,

Маъмун университети профессори,

халқаро адабиёт, санъат,

маданият ва ижтимоий фанлар академияси академиги