«Амударё дельтасида сўнгги йўлбарс 1949 йили Тахтакўпир туманида отиб ўлдирилди...»

Бу маълумот «Природа Каракалпаки» китобида келтирилган.

Яқинда бир даврада ўтирганимизда атроф-муҳитнинг ўтмиш ва бугуни тўғрисида гап кетди. Шунда бир кам саксон баҳорни қоралаб қолган Тонготар Избосқонов деган замондошимиз қуйидаги воқеани гапириб берди.

«1963 йилнинг сентябрь ойи эди. Бизлар Қўнғрот шаҳридан 20-25 километр шимоли-ғарбдаги ҳудудда тракторга тиркалган махсус аппаратда пичан ўраётган эдик. Мен, Еливбой, Ўтеген, Қутлимурод деган жўраларим билан айни қизғин иш устидамиз. Еливбойнинг уйи бу ердан 2-3 километр нарида. Шу боис у уйидан қатнаб ишлайди. Қолганларимиз кечаси ҳам иш жойида – очиқ майдонда тунаб қоламиз.

Кунлардан бир куни ярим тун чоғи пашшахона ичида ухлаб ётганимизда «аа-уу-фф» деган наърали овоздан чўчиб уйғониб кетдик. Зимистон қоронғулигида эшитилган бу даҳшатли сас пичанзорликнинг шундоқ ёқасида жойлашган «Буғрохон ота» қабристони томондан чиққан эди. «Йўлбарс!» деб юбордик бараварига беихтиёр вужудимизни титроқ босганча.

Болалигимизда ҳаммамиз ота-боболаримиздан «Йўлбарс тун ярмида мозористонга зиёратга келади. Бунинг сабаби шуки, бу жонивор ўн икки йилда бир туғади ва у ҳам кўпинча битта бўлади. Жонивор авлиёлар руҳидан мадад тиларкан», каби ривоятомуз гапларни эшитиб ўсганмиз. Бу гапларда қанчалик ҳақиқат бор, ҳалигача аниқ билмайман. Шунингдек, «Ҳамма ҳайвонлар, ҳатто йўлбарс ҳам оловдан қўрқади», деган гап ҳам кичкиналигимиздан қулоғимизга қуйилган. Шу боис ухламасдан кечаси билан ўт ёқиб чиқдик.

Эрталаб Еливбой ишга келди. Тракторидан тушар-тушмасдан бизлардан сўради:

– Тунда йўлбарснинг наъра тортганини эшитдингларми?

Демак, йўлбарснинг ўкириғи анча олисдаги овул одамларига ҳам эшитилибди.

Бизлар юрак ютиб, минг бир ҳадик билан «Буғрохон ота» қабристони ичкарисига кирдик. Мақбара олдида ҳар бири тавоқдай-тавоқдай келадиган излар кўзга яққол ташланар эди. Излар йўлбарснинг тўғри шимол томондан келган ва яна шу томонга қайтганини кўрсатиб турарди.

Ана шундан сўнг бирон марта ҳам «Йўлбарс Буғрохон отани зиёратлаб келибди», деган хабарни эшитмадим...»

Суҳбат қизғин кетаётган ушбу даврада «Эркин» овулидан келган олтмиш тўққиз ёшли Турғонбек Истибоев ҳам бор эди.

– Бу гапингизда жон бор, – деди у Тонготар оғага қараб. – Раҳматли онамиз Бўлғон момо «Буғрохон ота»дан икки-уч километр наридаги қабристонга зиёратга борганида йўлбарс изларини кўради ва уйга қайтгач, бу ҳақда овул катхудоларига хабар беради. Онамнинг гапларига кимдир ишонган, кимдир эса ишонмаган. Сиз айтган воқеага онам айтиб берган гаплар ҳам тўғри келяпти. У пайтда мен мактабда биринчи синфда ўқирдим.

Олим, ёзувчи ва журналистларнинг мақолалари жамланган «Орол мадад сўрайди» китобида журналист Шерали Сокин Мўйноқ туманига сафари чоғида ёзилган «Денгиз яшаши керак» сарлавҳали мақоласида таъкидланишича, «Орол бўйларидаги тўқайзорлар, қамишзорлар, ўсимликлар, қушлар, ҳайвонлар йўқ бўлиб кетди ёки йўқолиш арафасида. Менга шу ерлик чол сўнгги Турон йўлбарси 1968 йили овланганини чуқур изтироб-қайғу билан ҳикоя қилиб берди».

Мен бу маълумотга нисбатан Тонготар Исбосқонов ва Турғонбек Истибоев ҳикоясига қадар муаллиф янглиш эшитган ёки нашриёт хатоси деган тушунчада бўлиб келдим. Энди эса 1968 йилги отиб ўлдирилган йўлбарс биз аввал бошда ҳикоя қилган 1949 йилда отиб ўлдирилган ўша ноёб ҳайвоннинг жуфти бўлганига асло шубҳа йўқ. Шериги йўқ қилингач, жонивор шунча йил овлоқда одамлар кўзидан яширин жон сақлаб юрган, э-воҳ!

Жабборберган ШОМУРОДОВ,

Қўнғирот тумани