«Жанубий Устюрт» миллий табиат боғи турфа хил манзараларга бойлиги билан ажралиб туради. Бу ерда паст ёки баланд текисликларни ҳам, баланд қирларни ҳам, кўллар ва ҳайратланарли чинкларни ҳам кўриш мумкин. Устюрт плотаси билан текисликни ажратиб турадиган жойда ана шу чинклар худди афсонавий деворлар каби узоқ масофаларга чўзилиб кетади.

Дарҳақиқат, она табиатда чинкларнинг биз билган ва билмаган ўзига хос муҳим вазифаси мавжуд. Бу ҳақда кўпчилик унчалик яхши билмайди. Шу боис уларни оддий ер ўпирилишидан пайдо бўлган ҳодиса натижаси, деб ўйлайди.

Ҳа, чинклар ер ўпирилишидан пайдо бўлгани рост. Бу ҳодиса эса чинкларни табиатнинг турфа қушлари ва ҳайвонлари, шунингдек, судралиб юрувчи жониворлар учун олтин бешик вазифасини ўташи учун шароитларни вужудга келтирди.

Эътибор бериб қаралса, чинклар бағрида худди қадимий қалъалар шинаклари каби катта-кичик тешиклар мавжудлигини кўриш мумкин. Ана шу тешиклардан минглаб қушлар, ҳайвон ва судралиб юрувчилар уя сифатида фойдаланади ва бу ерда бола очиб, ўзидан насл қолдиради. Юмронқозиқ, бўрсиқ, тулки, қўшоёқ ҳамда ҳар хил қушлар ва илонлар учун ана шу чинклар осойишта макон саналади.

Баҳор охирлари ёки эрта кузак сайғоқларнинг куюкиш палласи ҳисобланади. Ана шундай пайтда бу беозор жониворлар Устюрт чинклари атрофида гала-гала бўлиб юришади. Албатта, бунинг ўзига хос сири бор.

Кўпчилик мутахассисларга маълумки, кийиксимонлар оиласига мансуб жониворлар йилда бир марта илон ейиш ҳолатини бошдан кечиради. Бу ҳолат Устюрт сайғоқларида ҳам такрорланади.

Одатда уч ёшдан ошган ҳар бир сайғоқ йилда бир марта майдароқ илонни тутиб кавшаб еб юборади. Бунга эса уларнинг организмида зарур моддаларнинг етишмай қолгани сабаб бўлади.

Жонивор илонни еганидан сўнг кўзи қаттиқ ёшланади. Бу ёш кўзи атрофида бир неча кундан кейин қотиб қолади. Одамлар худди шу кўз ёшни «тарёки говкуҳий» дейдилар ва ундан заҳарларни даф қилиш учун фойдаланишади. Бу тарёк айнан зидди заҳардир. Яъни ҳар қандай заҳарга қарши эм бўлади. Ўтмишда кийик ва сайғоқлар кўз ёшидан олинган модда жуда қимматбаҳо дори саналган ва олтин баҳосида фақат бой-бадавлат одамларгагина сотилган.

Дарҳақиқат, табиатнинг ўзи меҳрибон ва доно табиб деб бежиз айтилмаган. Унда яшаётган даррандаю паррандаларнинг меҳрибонлигини эса таърифлаб адо қилиш қийин.

Темирбек ИЗИМБЕТОВ,

«Жанубий Устюрт» миллий табиат боғи инспектори