Алишер Навоий ва Александр Иванович. Бир-биридан асрлар, эътиқод, муҳит ва мақсад билан ажралган икки шахс.

Бири Шарқнинг маънавий чўққиси, иккинчиси Ғарб адабиётида инсон нафсининг фожиали тимсоли. Бир қарашда уларни боғлайдиган ҳеч қандай умумийлик йўқдек туюлади. Аммо ҳаётда шундай ҳақиқатлар борки, улар замон ва макон танламайди.

Навоийнинг биргина байти ана шундай ҳақиқатлардан биридир.

 

Табиатга ҳар неки одат бўлур,

Чу эскирди одат табиат бўлур.

 

Бу икки мисра фақат шеърий гўзаллик эмас, балки инсон табиатини очиб берадиган, тақдирларни тушунтириб берадиган ҳаёт қонунидир.

 

Одатдан туғилган қарамлик

Александр Иванович – Фёдор Достоевскийнинг «Қиморбоз» романидаги бош қаҳрамон. Оддий қиморбоз эмас, умид билан яшайдиган, тасодифга ишонадиган, «яна бир марта» деган ёлғон умид билан кун кечирадиган инсон.

Қимор унинг ҳаётига бирдан кириб келмаган.

Аввал бу – қизиқиш эди.

Кейин – одат.

Сўнг эса – эҳтиёж.

Бир куни катта ютуққа эришади. Аммо ўша ютуқ уни қимор қулига айлантириб, ўзига бутунлай асир қилади. Энди у пулни эмас, ўша ҳаяжонни, ўша лаҳзани, ўша умидни ту­йишни хоҳлайди. Казинога бориш унинг учун энди танлов эмас, мажбуриятга айланади.

Навоийнинг байтини эсласак, бу ҳолат жуда аниқ тушунтирилади: одати эскирди ва табиатига айланди.

Энди Иванович қимор ўйнамайди, у қимор билан яшайди. Унинг иродаси, ор-номуси, келажакка бўлган масъулияти шу одат ичида эриб кетади.

 

Одатдан туғилган камол

Алишер Навоий эса бутунлай бошқа йўлни танлаган. У ҳам одат қилган. Аммо бу одатлар тафаккур, илм, зикр, ҳақиқат излаш, сўз масъулияти эди. Навоийнинг Унга муҳаббати шунчаки эътиқод эмас узлуксиз ички меҳнат эди.

Унга олиб борувчи ҳар бир сабабни қадрлаш, ҳар бир йўлни муқаддас билиш Навоий ҳаётининг одатига айланган.

Навоий ҳар куни ўз қалбини тарбиялаган. Ҳар куни сўзга, фикрга, ниятга эътибор берган. Шу сабаб унинг одати эскириб, табиатга айланган.

Натижада Навоий шунчаки шоир эмас, балки маънавий мактаб бўлиб қолди. Унинг байтлари асрлар оша юракларга етиб бормоқда.

 

Ҳар кунлик танлов бутун умр натижаси

Инсон ҳар куни нимагадир вақт ажратади:

– кимдир китобга;

– кимдир телефонга;

– кимдир илмга;

– кимдир ибодатга;

– кимдир эса ўз нафсига.

Бир қарашда бу танловлар арзимас кўриниши мумкин. Аммо айнан шулар инсонни бунёд қилади ёки емиради. Одат ҳар куни такрорланадиган ўз танловларимиз. Бугунги танловлар эса келажакнинг асари.

Александр Иванович ҳар куни учун казинони танлади. Навоий эса тафаккурни. Натижада бири ўзини йўқотди, бири эса топди.

 

Турфа тақдирлар

Навоийнинг байти Иванович билан фақат адабий таққослаш орқали боғланмайди. Уларни боғлайдиган нарса инсоний ҳақиқат. Ҳаётда ким бўлишимиз истеъдодга эмас, ниятга эмас, ҳатто орзуларга ҳам эмас бугун касб қилган одатларимизга боғлиқ. Чунки вақт ўтади, ният сўнади, орзулар ўзгаради. Аммо одат қолади. Ва охир-оқибат, биз одат қилган нарсамизга айланамиз. Шунинг учун ушбу икки мисрани насиҳат эмас, огоҳлантириш ўлароқ қабул қилмоқ мақсадга мувофиқдир.