Ўзбек аёлларининг бошига ўрайдиган миллий либосларидан бири – лачакдир. Унинг ҳар бир минтақага хос турлари мавжуд. Ҳозирги пайтда лачакнинг хилма-хил тури кўп учрайдиган минтақа бу – Сурхон воҳаси ҳисобланади. 
 

Хоразм воҳасида ҳам ушбу либос кўринишлари кам бўлса-да сақланиб келяпти. Унинг миллийлигига бўлган эъзоз ва ҳурмат, айниқса Ҳазорасп ва Боғот туманларида кўзга ташланади. Хусусан, Ҳазораспнинг Карвак қиш­лоғи бу антиқа либосни авлоддан авлодга ташиётган гўшадир. Бу ерда яшаётган кекса аёллар бошига ўрайдиган лачак «карвакий лачак» номи билан машҳур. Карвакий лачак туркманча, қозоқча лачаклардан ўзининг баланд қилиб, ранг-баранг тарзда ўралиши билан ажралиб туради.
Карвак қишлоғида яшовчи ҳар бир аёлдан ушбу либоснинг хусусиятлари ҳақида сўрасангиз, кўнглингиз тўлгунча маълумот беради. Уларнинг таъкидлашича, қадимда лачак нафақат ўзбек, балки умумтуркий халқлар аёлларининг  либоси саналган экан. Қирғиз ва қорақалпоқ аёллари ўрайдиган лачак қозоқча лачакларга ўхшашлиги билан тавсифланади. Туркманча ва ўзбекча бош ўрамлари эса умуман ўзига хослиги, бетакрорлиги билан ажралиб туради. Ўзбекча лачаклар ҳам бир неча турга эга бўлиб, уларнинг ичида карвакий хили этнограф тадқиқотчилар томонидан кам ўрганилган.
Азалдан ўзбек аёллари қирқ ёшга тўлганида бош ўраш маросими, яъни лачак тўйи ўтказишган. ХХ асрнинг 50-йилларидан эътиборан  бу маросимни олтмиш ёшга тўлганда нишонлаш одат тусига кирди. Ҳозир аёлларнинг ушбу миллий либосни ўраш муддатини кечга суришига сабаб – навқиронлик завқини мўлроқ тотишга бўлган иштиёқлари бўлса керак деб ўйлаймиз.
Одатда лачак тўйи ўзига хос тарзда бўлиб ўтади. Бунда олтмиш ёшга тўлган аёл қариндош-тувғонларини чорлаб ош беради. Шодиёна давом этади.
Аёллар маросим сабабчисини давра ўртасига тўшалган гиламга ўтқазиб, атрофида парвона бўлганча бош ўрашни бошлайдилар. Дастлаб пешонадан тортиб то белгача тушиб турадиган печ ташланади. У турумсо деб ҳам аталади. Унинг устидан эса елкаларини кенг равишда босиб турувчи ҳалақо ташланади. Кейин Хоразм тахясининг манатсиз хили кийдирилади. Тахя устидан ҳар хил рўмоллар ёки матоҳлар чирмалади. Лозим кўрган аёл тамоқсо тортади. Тамоқсо ияк остидан чаккагача тортилган матоҳдир. Унга ҳозирги вақтда кам эътибор берилади. 
Лачак чирмаб бўлингач, унинг устидан кенг рўмол ёпилган. Аввалги даврларда бадавлат хотинлар бу либоснинг тепасига укпар ёки тудор қистиришган.
Бош ўраб бўлингач, лапар айтишувларига навбат берилади. Кўпинча минг ойни кўрган ували-жували кампирлар лачак ўрашни бошлаб беришса, айтишув – лапарларга ҳам улар дебоча ясайди.
Лапарлар  айтишиб, хумордан чиққан момолар охирида маросим сабабчисининг бахт-иқболини тилашиб дуои фотиҳалар қилишган.
Баъзан бу либоснинг  салобатлилиги фарзандлар сони билан боғлиқ, деган гап қулоққа чалинади. Эмишки, момолар фарзандлари қанчалик кўп бўлса, лачакни шунчалик баланд қилиб ўрашган. 
Тадқиқотчиларнинг сурхон лачаклари хусусияти борасида ёзишича, бу гўша момолари насл поғоналарига қараб лачакнинг баландлигини оширар экан. Масалан: неварали кампир мазкур бош либоси устидан икки йўл, чеваралиси эса уч йўл қилиб белбоққа ўхшаш ўрам ёки чилвир танғишган. Хоразмда эса унинг баландлиги айтиб ўтганимиздек аёлнинг серфарзандлигидан дарак беради.
Шу ўринда лачакнинг яна бир хусусияти борасида тўхталиш жоиз. Ушбу салобатли бош кийимини ўраб юрган аёл шамоллаш, менингит, ангина, қулоқ оғриғи каби касалликларга кам чалинар экан. Буни шифокорлар ҳам тасдиқлайди.
Албатта, миллий либосларнинг жозибаси, хусусияти кишини ўзига жалб этади. Улар орасида лачак ҳам ноёб антик либос сифатида ҳали кўп замонлар нигоҳларни ҳайрат билан равшанлаштириб туради, дея умид қиламиз.
Эрпўлат БАХТ