Буюк Британия 2024 йилдан бошлаб болалар орасида семизлик ва нотўғри овқатланишга қарши курашиш бўйича зарарли озиқ-овқат ва ичимликлар рекламасига қонунан чекловлар қўйган эди.

Ҳукумат HFSS (ёғ, шакар ва тузга бой) маҳсулотлар рекламасини телевидениеда соат 21:00 гача тақиқлаб, интернетда бутунлай ман этиш орқали болаларни нафақат визуал таъсирдан, балки психологик манипуляциядан ҳам ҳимоя қилишни кўзлаган.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) маълумотларига кўра, дунёда 5 ёшгача бўлган 39 миллиондан ортиқ бола ортиқча вазнга эга. Британиядаги тадқиқотлар шуни кўрсатдики, рекламалар болаларнинг кундалик калория истеъмолини ўртача 18 фоизга оширади. Британия бу ислоҳот орқали 2030 йилгача болалар ўртасида семизликни икки баробарга камайтиришни ва Миллий соғлиқни сақлаш тизимига (NHS) тушадиган 6 миллиард фунт стерлинг миқдоридаги йиллик харажатни тежашни мақсад қилган.

Хўш, бугун бизда вазият қай аҳволда? «Фаст-фуд» кўринишида ҳаётимиздан ўрин эгаллаган нотўғри овқатланиш тизими мамлакат генофонди ва келажак авлод саломатлиги қаршисида жиддий муаммо сифатида етилиб келмаяптими? Она сифатида болаларимнинг соғлом овқатланиши масаласи менинг ҳам энг оғриқли нуқтам десам адашмайман. Ҳар бир она каби мен ҳам фарзандларимнинг нафақат қорни тўқ бўлишини, балки уларнинг жисмонан ва руҳан соғлом вояга етишини истайман. Бироқ, бугун биз оналар фақат оила ичидаги тартиб билан чекланиб қолишимиз тўғри эмас. Кўча-кўйдаги ёрқин баннерлар, телевизор ва ижтимоий тармоқлардаги жозибадор рекламалар фарзандларни носоғлом танловлар сари етакламоқда. Шунинг учун ҳам Буюк Британиядаги каби қонуний чекловлар бизнинг мамлакатимизда ҳам жорий этилиши фарзандлар келажаги учун жуда муҳим бўлиши шубҳасиз.

Таҳлиллар шуни кўрсатадики, юртимиздаги аксарият мактаб буфетларида соғлом сабзавотли таомлар ёки табиий оқсилга бой егуликлар ўрнини арзон ва юқори калорияли углеводлар эгаллаган. Бу эса БМТ Барқарор ривожланиш мақсадларининг биринчи – овқатланиш сифатини яхшилаш ва иккинчи – соғлом турмуш тарзи йўналишлари ижросини таъминлашда энг заиф нуқтамиз бўлиб қолмоқда. Британия тажрибаси бизга шуни ўргатадики, ташқи рекламани тақиқлаш билан бирга, ички муҳитда – мактаб ва боғчаларда соғлом рационни йўлга қўйиш стратегик вазифага айланиши шарт.

 

Халқаро муаммо, Ўзбекистон ҳам четда эмас

ЖССТ статистик маълумотларига кўра, замонавий болалар аввалги авлодларга қараганда агрессив маркетинг таъсирида 5 баробар кўпроқ «бўш калория» истеъмол қилмоқда. Британия ҳукумати англаб етдики, болаларнинг овқатланиш танловига таъсир этувчи рекламалар 80 фоиз ҳолатда носоғлом маҳсулотларни тарғиб қилади. Бу эса давлат бюджетига келгусида миллиардлаб зарар келтирувчи сурункали касалликлар занжирини яратади.

Ўзбекистонда бугунги кунда овқатланиш маданиятининг кескин трансформацияси кузатилмоқда. Статистик маълумотларга кўра, мамлакат аҳолисининг 50 фоизидан ортиғи ортиқча вазндан азият чекади. Энг хавотирли жиҳати шундаки, болалар орасида семизлик кўрсаткичи сўнгги ўн йилликда икки баробар ошган. Ўзбекистоннинг шаҳарлашув жараёни «фаст-фуд» маданиятининг кенг ёйилиши билан параллел равишда кечмоқда.

Маҳаллий бозорда энергетик ичимликлар, чипслар ва ширин газланган сувларнинг рекламаси ҳеч қандай вақт чекловларисиз намойиш этилмоқда. Бу эса болаларда «яширин очлик» феноменини келтириб чиқармоқда: бола калорияни меъёридан ортиқ қабул қилади, лекин организми ривожланиши учун зарур бўлган темир, йод, витамин ва минераллардан маҳрум бўлади. Бу нафақат жисмоний, балки миллий интеллектуал салоҳиятга ҳам рахна соладиган жараёндир.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, агар бугун кескин чоралар кўрилмаса, кейинги 20 йил ичида Ўзбекистон соғлиқни сақлаш тизими семизликдан келиб чиқадиган асоратларни даволаш учун ўз бюджетининг 40-50 фоизини сарфлашга мажбур бўлади. Мамлакатимиздаги реал ҳолат шуни кўрсатадики, нотўғри овқатланиш оқибатлари нафақат семизликда, балки сурункали касалликларнинг кўпайишида ҳам намоён бўлмоқда.

Статистикага назар соладиган бўлсак, ЖССТ ҳисоботига кўра, Ўзбекистон аҳолисининг 50 фоиздан ортиғи ортиқча вазндан, 20 фоизга яқини эса семизликдан азият чекмоқда. Охирги миллий тадқиқотлар шуни кўрсатдики, 5 ёшдан 18 ёшгача бўлган болаларнинг 15-20 фоизида ортиқча вазн аниқланган. Болаларнинг 25-30 фоизида анемия ва йод танқислиги кузатилади. Бунинг асосий сабаби – мактаб ошхоналарида иссиқ овқат ўрнини эгаллаган «фаст-углеводлар» (нон, булочка, ширин сувлар)дир.

Сўровномаларга кўра, мактаб ўқувчиларининг 70 фоиздан ортиғи танаффус вақтида мева ўрнига шакарли ичимлик ва юқори тузли егуликлар (чипслар, «кириешка»лар)ни танлайди.

 

Овқат генни бузадими?

Бола организми шаклланиш жараёнида бўлгани учун зарарли моддалар унинг ДНК даражасигача таъсир қилиши мумкин.

Мисол учун, мунтазам шакар истеъмоли ҳужайраларни инсулинга нисбатан «кар» қилиб қўяди. Натижада қонда қанд миқдори доимий юқори бўлиб, жисмоний заифлик ва диабетни келтириб чиқаради.

Когнитив функциялар бузилади. Юқори фруктозали сироплар миядаги нейронлар орасидаги алоқани сусайтиради. Бу эса боланинг мантиқий фикрлаши ва диққатини бир жойга жамлашига тўсқинлик қилади.

Микробиом ва иммунитет: инсон иммунитетининг 70 фоизи ичакларда жойлашган. «Фаст-фуд» таркибидаги кимёвий қўшимчалар ичак микрофлорасини бузиб, болани аллергик ва инфекцион касалликларга мойил қилиб қўяди.

Овқатланиш нафақат энергия беради, балки генларимиз учун «маълумот» ёки «инструкция» вазифасини ҳам ўтайди. Бу ерда гап ДНК тизимининг ўзини ўзгартириш ҳақида эмас (ДНК тузилиши ўзгармайди), балки маълум генларнинг «ёқилиши» ёки «ўчирилиши» ҳақида кетмоқда. Бу жараён эпигенетика деб аталади.

Тасаввур қилинг, ҳар бир боланинг организми – бу катта бир иморат. Унинг пойдевори ва деворлари (ДНК) туғилгандаёқ қурилган, уларни ўзгартириб бўлмайди. Лекин бу иморатнинг ичида минглаб чироқлар ва тугмачалар бор. Бу тугмачалар – фарзандингиз генлари.

Бир тугмача – «соғломлик ва куч-қувват» учун масъул. Иккинчиси – «семизлик ва касаллик» учун, учинчиси – «хотира ва ақл-идрок» учун.

Энди энг муҳим жойи: фарзандингиз истеъмол қилаётган овқат – бу шу тугмачаларни босадиган «бармоқ»лардир. Хўш, овқат қандай қилиб «тугмача»ни босади?

Агар бола доимий равишда «фаст-фуд» еса, газли ичимликлар ичса, бу «носоғлом бармоқ» бориб, организмдаги «семизлик» ва «яллиғланиш» деган тугмачаларни босиб қўяди (чироқни ёқиб қўяди). Натижада, боланинг генида касалликка мойиллик «уйғонади».

Агар бола мева-сабзавот, табиий гўшт ва сут маҳсулотлари еса, у «иммунитет» ва «ақлий ривожланиш» тугмачаларини ёқади, касаллик чироқларини эса ўчириб қўяди.

Зарарли овқатларнинг яна бир ёмон томони бор: улар вақт ўтиши билан соғломлик тугмачаларини «занглатиб» қўяди. Бола ёшлигидан фақат ширинлик ва чипс еса, унинг организмидаги «фойдали чироқлар» шунчалик занглайдики, кейинчалик у катта бўлиб соғлом овқатланса ҳам бу чироқларни ёқиш жуда қийин бўлади.

Британия ҳукумати эса болаларнинг генлари «занглаб» кетмасидан олдин, уларни бу зарарли рекламалардан ҳимоя қилайлик, деб ана шу қонун қабул қилинишига эришди.

Энг қизиғи, бу тугмачаларнинг қайси бири ёниқ тургани кейинги авлодга ҳам таъсир қилиши мумкин. Агар она фарзандини ёшлигидан нотўғри овқатлантирса, боланинг организми генини шунга мослаб «дастурлаб» олади. Кейинчалик бу боладан туғиладиган невараларингиз ҳам семизликка мойил бўлиб туғилиши мумкин.

«Ген бошқарув пульти» қўлингизда экан, унутманг, болангизга газли ичимлик бериш – бу «қандли диабет» тугмачасини босиш, «фаст-фуд» – хотира пасайиши дегани. Кўкатлар, мевалар ва уй таоми – бу «узоқ умр ва ўткир ақл» дастурини ишга тушириш демакдир.

Шунинг учун ҳам телевизордаги ялтироқ рекламалар орқали фарзандимиз саломатлик «пульти»га бегона қўллар тегишига йўл қўймаслигимиз керак. Буюк Британиянинг қонуни айнан мана шу «пульт»ни бегоналардан ҳимоя қилиш учун ўйлаб топилган.

Овқатнинг генга таъсири ҳатто ҳомиладорлик давридан бошланади. Она истеъмол қилаётган овқат ҳомиланинг ДНК «белгиларига» таъсир қилади. Агар ҳомиладор аёл носоғлом, шакарга бой овқатлар еса, боланинг генларида келажакда семизликка ва моддалар алмашинуви бузилишига мойиллик «дастурланиб» қолиши мумкин. Айнан болаликдан соғлом овқатланишни қонуний даражада талаб қилаётганининг асл сабабларидан бири ҳам шу.

Иқтисодий таҳлиллар шуни кўрсатадики, нотўғри овқатланиш туфайли келиб чиқадиган касалликлар (юрак, диабет, саратон) Ўзбекистон ялпи ички маҳсулотига ҳар йили камида 4-5 фоиз миқдорида билвосита зарар келтиради. Бу – меҳнат қобилиятининг йўқолиши, эрта ўлим ва даволаниш харажатлари.

«Тиши йўқ» қонун

Ўзбекистон қонунчилиги ва мавжуд манбаларни таҳлил қилганда шуни айтиш мумкинки, бизда рекламани тартибга солиш бўйича муайян қадамлар ташланган бўлса-да, Буюк Британиядаги каби «болалар учун зарарли озиқ-овқатларнинг вақт ва майдон бўйича кескин тақиқи» ҳали тўлиқ кучга кирмаган.

Масалан, амалдаги «Реклама тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 2022 йил 7 июнда янги таҳрирда қабул қилинган. Ушбу қонуннинг 44-моддаси бевосита «Вояга етмаганларни рекламадан ҳимоя қилиш»га бағишланган.

Бироқ, ушбу моддада асосан қуйидагилар тақиқланади:

– рекламада вояга етмаганлардан фойдаланиш (масалан, болани хавфли вазиятда кўрсатиш);

– болаларда «ушбу маҳсулотга эга бўлиш уларни тенгдошлари орасида устун қилади» деган фикрни уйғотиш;

– ота-оналарни ушбу маҳсулотни сотиб олишга ундаш.

Муаммо нимада? Бизнинг қонунчилигимизда ҳалигача HFSS (High in Fat, Sugar and Salt), яъни «юқори ёғли, шакарли ва тузли» маҳсулотларнинг аниқ рўйхати ва уларнинг рекламасига қўйиладиган вақт чеклови (соат 21:00 гача тақиқ) мавжуд эмас.

Сўнгги йилларда бу масалада Ўзбекистон Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан бир қатор норматив ҳужжатлар лойиҳалари ишлаб чиқилган:

Энергетик ичимликлар: 2019 йилдан бошлаб энергетик ичимликлар рекламасига чекловлар қўйилди (соат 07:00 дан 22:00 гача ТВ ва радиода тақиқланган).

Туз ва шакар: Ҳукуматнинг айрим қарорлари билан мактаб ошхоналарида газланган ичимликлар, чипс ва кириешкалар сотилишини чеклаш бўйича тавсиялар берилган, бироқ бу реклама соҳасини тўлиқ қамраб олмаган.

Британия қонунчилиги (UK Advertising Codes) биздагидан иккита асосий жиҳати билан фарқ қилади:

Светофор тизими: уларда маҳсулот таркибидаги моддалар миқдорига қараб рекламага рухсат берилади ёки берилмайди.

Рақамли макон: уларда ижтимоий тармоқларда болалар аудиториясига йўналтирилган «junk food» рекламаси алгоритмик даражада чекланган. Бизда эса ижтимоий тармоқлардаги реклама (айниқса блогерлар томонидан) деярли назоратсиз қолмоқда.

Ўзбекистонлик диетологлар ва ҳуқуқшносларнинг фикрича, бизда ҳам «Аҳолининг соғлом овқатланишини таъминлаш тўғрисида»ги алоҳида қонун ёки амалдаги реклама қонунига «Болалар учун носоғлом маҳсулотлар классификацияси»ни киритиш вақти келди. ЖССТнинг Ўзбекистондаги ваколатхонаси ҳам ҳукуматга реклама чекловларини кучайтириш бўйича бир неча бор тавсиялар берган.

Ҳозирда бизнинг қонунчиликда қуйидагилар етишмаяпти:

Илмий асосланган тасниф: қайси маҳсулот «зарарли» деб топилишининг аниқ мезони (масалан, 100 граммда неча грамм шакар бўлса реклама тақиқланиши керак каби).

Масъулият: рекламани жойлаштирувчи ОАВ ёки платформаларнинг болалар саломатлиги олдидаги ҳуқуқий жавобгарлиги кучли эмас.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, бизда қонунчилик асослари бор, лекин у «тишсиз», яъни Британиядаги каби аниқ ва кескин эмас.

 

Стратегик ва миллий таклифлар

Халқаро тажриба асосида Ўзбекистонда айни шу йўналишда жиддий қадамлар ташлаш вақти аллақачон етган.

1. Қонуний тақиқ: «Реклама тўғрисида»ги қонунга HFSS маҳсулотлари маркетингини чеклаш бўйича ўзгартиришлар киритиш.

2. Мактаб ошхоналарини модернизация қилиш: буфетлардан зарарли егуликларни чиқариб ташлаб, ўрнига «соғлом меню» жорий этиш.

3. Бепул мева ва сув: мактабларда болалар учун бепул мева кунлари ва тоза ичимлик сув тизимини йўлга қўйиш.

4. Шакар солиғи: зарарли ичимликлар нархини қайта кўриб чиқиш, ундан тушган маблағни болалар спортига йўналтириш.

5. Блогерлар масъулияти: болалар учун контент яратувчи шахсларнинг реклама фаолиятини тартибга солиш.

6. «Светофор» маркировкаси: маҳсулот қадоғида зарарли моддаларни ранглар орқали кўрсатиш.

7. Оналар учун таълим: поликлиникаларда ёш оналарга тўғри овқатлантириш бўйича маслаҳатлар бериш тизими.

8. Спортнинг оммавийлиги: ҳар бир маҳаллада бепул ва хавфсиз спорт майдончаларини яратиш.

9. Мониторинг: ҳар йили болалар саломатлиги бўйича очиқ ҳисоботларни эълон қилиш.

10. Реклама тақиқи: телевидениеда соат 21:00 гача ва интернетнинг болалар сегментида зарарли маҳсулотлар тарғиботини қатъий тўхтатиш.

Буюк Британиянинг тизимли ёндашуви Ўзбекистон учун миллий стратегияни белгилашда асос бўлиши керак. Соғлом овқатланиш – бу шунчаки шахсий танлов эмас, балки миллатнинг интеллектуал ва жисмоний келажагидир. Статистика шуни кўрсатадики, профилактикага сарфланган 1 доллар келажакда даволаниш учун кетадиган 10 долларни тежайди. Биз бугун мактаб ошхоналаридан зарарли егуликларни ҳайдаб чиқармасак ва реклама босимини камайтирмасак, эртага касалманд авлод билан юзма-юз келишимиз ҳеч гап эмас. Зеро, инсон капиталига тикилган энг яхши сармоя – бу унинг соғлом болалигидир.

БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадларига эришиш – бу шунчаки қоғоздаги рақамлар эмас, балки соғлом ўсаётган, мияси яхши ишлайдиган ва жисмонан бақувват фарзандлардир. Ўзбекистон бугун ўз «саломатлик суверенитети»ни ҳимоя қилиши, болаларимизни нотўғри овқатланиш исканжасидан қутқариши шарт. Ҳар бир тақиқланган зарарли реклама ва ҳар бир мактабдаги соғлом таом – бу кучли ва қудратли Ўзбекистон келажагига қўйилган пойдевор бўлиши шарт.

Хулоса қилиб айтганда, соғлом овқатланиш бу фақат бир оиланинг иши эмас, балки миллий хавфсизлик даражасидаги вазифадир. Биз – оналар фарзандларимизни зарарли реклама ва носоғлом егуликлар исканжасидан қутқаришимиз керак. Британия тажрибаси кўрсатганидек, давлат иродаси ва жамият масъулияти бирлашгандагина биз келажак авлодни соғлом вояга етказа оламиз.

 

Саида ИБОДИНОВА,

«Oila va TABIAT» мухбири