«Оила ва табиат» газетасининг 31-сонида «Зарафшон дарёси табиий ва сунъий талафотларни енгиб ўта оладими?» номли мақола чоп этилибди. Мақолада ҳақиқатдан ҳам жуда долзарб масала кўтарилган. Йиллар давомида дарё ўзанига етказилган гўё арзимас зарарлар бугун катта муаммоларни келтириб чиқармоқда. Шу ўринда мазкур ҳудудда яшовчи фуқаро сифатида «Зарафшон» дарёсининг тақдири ҳақида, бугун бу табиий ҳудудга қилинаётган тажовузлар хусусида мен ҳам ўз фикрларимни билдиришни лозим топдим.

Зарафшон дарёсининг жанубий ирмоғи бўлган Қорадарё дарёсида фаолият юритаётган ноқонуний карьерлар нафақат дарё ўзанининг ўзгаришига, дарё бўйидаги юлғунзорларга ва дарёбўйи атрофидаги экотизимга ҳам катта талафот етказмоқда. Айни шу дарёнинг Каттақўрғон тумани ҳудудида эса карьерлар сони кўпайиб бораётгани сабаб, бугун дарё ва унинг атрофи абгор ҳолатга келди. Буни Хатирчи туманига яқин жойлашган  Каттақўрғон туманининг Қиймадўз, Эсавойтепа қишлоқлари ҳудудига  келган одам билади.
Зарафшон сувида Амударё ва Сирдарёга нисбатан фосфор миқдори 1,5-2 маротаба кўп учрайди. Бу, албатта, ҳар қандай унумдорлиги паст даланинг ҳам жонига оро киргизади, ҳосилдор қилади. Дарҳақиқат, дарё анча ёйилиб ва секинлашиб оқадиган Булунғур, Жомбой, Оқдарё, Пайариқ, Иштихон, Каттақўрғон тумани ҳудудларининг тупроғи теварак-атрофдагилардан фарқли ўлароқ, қора кулранг туслидир. Гарчанд дарё суви ҳозир ўша биз назарда тутаётган ҳудудларни қамраб ололмаса ҳам, қадимда Зарафшон бугунгисидан бир неча ўн, балки юз бора серсувроқ бўлган, деган хулосани беради. Аммо бугунги кунда дарё ўзани тобора торайиб бормоқда ва сув ифлосланганлиги сабаб кўп муаммолар келиб чиқяпти.
Ҳозир дарёбўйи ҳудудларимизда тўрт миллиондан ошиқ аҳоли яшайди. Тўғриси, кўпчилик маҳаллий аҳоли 25 йилдан бери Хатирчи-Кадан йўлининг таъмирланишини кутиб яшади. Ўтган 2020 йилнинг сентябрь ойида ўша йўл тўлиқ таъмирдан чиқарилган эди. Бироқ Қиймадўз қишлоғи ҳудудидаги карьер сабаб йўлларимиз яна абгор ҳолатга келмоқда, бир кишининг шахсий манфаати учун бутун қишлоқ аҳолиси жабр кўриши адолатданми? Бу тадбиркорлар ўзидан билиб йўлларимизни асфальт қилиб беришлари амри маҳол. Катта-катта юк машиналари эса бу йўлни тез орада яна ўнқир-чўнқир қилиши аниқ. Бу карьерларнинг қонунийлигини текширадиган ва тартибга оладиган бирор бир ташкилот бормикан ўзи?!
Шунингдек, Каттақўрғон ва Нарпай туманлари ҳудудида тош майдалаш корхоналари сони кўпайиши карьерлар иш ҳажмининг янада кенгайишига сабаб бўлмоқда. Умуман дарёнинг икки қирғоғи бўйида жойлашган мазкур қишлоқларимизда экологик вазият жиддий тус олган. Сабаби Оқдарё ва Қорадарё  бўйидаги юлғунзорлар ўтин важи сабаб йўқ қилинмоқда. Айниқса, бу ерларда катта газ қувури ўтган ва табиий газдан фойдаланиш имконияти борлигига қарамасдан, дарё бўйларида яшовчи аҳоли томонидан юлғунлар таг-томири билан чопиб олинади. Балки улар бу ишни ўтинни бозорда сотиш учун қилишаётгандир. Лекин бу масала вилоят ўрмон хўжалиги бошқармаси, давлат экология қўмитаси инспекторлари эътиборидан қолиб келаётгани бизга тушунарсиз...
Нима бўлганда ҳам юқоридаги жиддий муаммоларга мутасадди ташкилотлар томонидан панжа ортидан қаралмасдан тезкор равишда тегишли чора-тадбирлар кўрилишига умид қилиб қоламиз.

Шавкат ҲАСАНОВ,
Самарқанд вилояти 
Каттақўрғон тумани,
Қиймадўз қишлоғи