Кўчага чиқишингиз билан ҳар томон дўкону магазинга тўла. Бозору савдо марказларини айтмайсизми. Уларнинг аксариятида кўзни қувнатадиган кийим-кечак савдоси авжида. «Ҳамёнбоп мода» (Fast Fashion) маҳсулотлари билан тўла. Арзон нарх, ялтироқ дизайн ва ҳафтада янгиланадиган коллекциялар бизни тез-тез кийим сотиб олишга ундайди.

Бироқ, шкафимиздан жой олган навбатдаги арзон футболка ёки шимнинг ҳақиқий баҳоси пул билан эмас, балки табиатнинг ҳаётий ресурслари билан ўлчанишини биламизми? Замонавий енгил саноат нафақат иқтисодиётнинг драйвери, балки сайёрамиздаги чучук сув захираларини энг тез емирувчи омилга айланиб улгургани ҳақида-чи, ҳеч ўйлаб кўрганмисиз?

Бир дона жинси шим = 7 йилга етадиган сув

Кийим-кечак саноати дунёдаги энг кўп сув истеъмол қиладиган тармоқлардан биридир. БМТ Атроф-муҳит бўйича дастури (UNEP) маълумотларига кўра, енгил саноат йилига қарийб 93 миллиард куб метр сув ишлатади. Илмий рақамларга мурожаат қилсак, бир дона жинси шим ишлаб чиқариш учун пахта етиштиришдан тортиб то тайёр маҳсулот бўлгунча ўртача 7 500 литр сув сарфланади. Бу бир инсоннинг қарийб 7 йиллик ичимлик сув захирасига тенгдир.

Одатий бир дона пахтали футболка учун эса 2 700 литр сув кетади. Бу миқдордаги сув билан бир киши 900 кун давомида чанқоғини қондириши мумкин. Ўзбекистон каби сув танқислиги глобал муаммога айланаётган минтақа учун бу шунчаки статистика эмас, балки келажак авлод ризқининг қирқилиши демакдир.

Тезкор мода

«Тезкор мода» – бу кийимлар трендини тезда нусхалаб, арзон ва сифатсиз материаллардан кўп миқдорда ишлаб чиқариш стратегияси. Бу тизим бир неча йўналишда глобал зарар келтиради. Биринчидан, микропластик ифлосланиши юзага келади. Халқаро табиатни муҳофаза қилиш иттифоқи (IUCN) ҳисоботига кўра, океанлардаги микропластикнинг 35 фоизи айнан синтетик матоларни ювиш натижасида ҳосил бўлади. Арзон кийимларнинг аксарияти полиэстер ва нейлон каби нефть маҳсулотларидан тайёрланади. Бундай кийимлар ҳар сафар кир ювиш машинасида ювилганда, улардан миллионлаб кўзга кўринмас толалар ажралиб чиқади. Бу толалар оқава сувлар орқали дарё ва тупроққа, охир-оқибат озуқа занжири орқали инсон организмига қайтади.

Иккинчидан, тўқимачилик саноати дунёдаги тоза сув ифлосланишининг 20 фоизига сабабчи бўлиб, матоларни бўяшда ишлатиладиган хром, қўрғошин ва маргимуш каби оғир металлар кўпинча очиқ сув ҳавзаларига чиқариб юборилади. Жаҳон банки тадқиқотлари шуни кўрсатадики, дунёда ишлаб чиқарилаётган саноат сувларининг катта қисми айнан тўқимачилик бўёқлари билан заҳарланган. Бу нафақат балиқлар ва дарё экотизимини, балки шу сув билан суғориладиган қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг хавфсизлигини ҳам шубҳа остига қўяди.

Кийим-кечак чиқиндихоналари

Маълумотларга кўра, бугун дунёда ҳар сонияда бир юк машинаси ҳажмидаги кийим-кечак чиқиндихонага ташланади ёки ёқиб юборилади. Эллен Макартур жамғармасининг таҳлилига кўра, сўнгги 15 йил ичида кийимлардан фойдаланиш давомийлиги 36 фоизга камайган. Арзон бўлгани учун биз уларни осонгина сотиб оламиз ва сифати тез бузилгани учун чиқиндига ташлаб юборамиз.

Лекин синтетик матоларнинг табиатда парчаланиши учун 200 йилгача вақт талаб этилади. Бу дегани, бугун атиги бир мавсум кийиб ташлаб юборган полиэстер кўйлагимиз невара ва ҳатто чевараларимиз даврида ҳам тупроқни заҳарлаб ётган бўлади.

Харид маданияти

Биз истеъмолчи сифатида бу жараённи онгли танлов орқали тўхтата олишимиз мумкин. Экологик барқарорлик (Sustainability) тамойилига кўра, харид маданиятини ўзгартириш вақти келди. Аввало, сифат миқдордан устун бўлиши лозим. Бешта арзон ва тез эскирадиган кўйлакдан кўра, битта сифатли ва узоқ вақт хизмат қиладиган табиий матоли (пахта, ипак, зиғир) кийим сотиб олиш афзал.

Шунингдек, «Сайланма иқтисодиёт» (Circular economy) доирасида эскирган кийимларни қайта ишлаш ёки муҳтожларга бериш маданиятини тиклашимиз зарур. Ҳар сафар кийим дўконига кирганингизда ўзингизга савол беринг: «Менга бу ҳақиқатан ҳам керакми?» Бизнинг бугунги кичик тежамкорлигимиз эртага дарёларимизнинг қуримаслиги ва фарзандларимиз учун тоза экология бўлиб қайтади. Мода ўткинчи, аммо табиат ва сув – бизга берилган бебаҳо ва тикланмас омонат эканини унутмайлик.

Шаҳруза САТТОРОВА