Инсоният цивилизацияси ўз тараққиёти давомида яшаш учун кўплаб қулайликларни яратди, бироқ уларнинг аксарияти табиат учун кутилмаган зарба бўлиб чиқди.

ХХ асрнинг иккинчи ярмида пайдо бўлган бир марталик болалар таглик­лари оналар меҳнатини енгиллаштиришда инқилоб қилган бўлса-да, бугун бу матоҳ сайёрамизнинг энг оғир «дард»ларидан бирига айланди. Биз ҳар куни осонгина чиқинди қутисига улоқтираётган кичик бир буюм аслида 500 йил давомида ер юзини заҳарлаб ётувчи «кимёвий бомба»га айланиб бораётганини, оқибати эса чинакам бомбадан оз эмаслиги аллақачон ўз исботини топган. Бу қулайлик ортида сайёрамиз учун асрларга татигулик экологик фожиа яширинганини афсуски кўпчилигимиз ҳамон англаб етганимиз йўқ.

 

Чиқинди «эволюцияси»

Бир марталик тагликлар оммалашгунга қадар инсоният минг йиллар давомида қайта ишлатиладиган матолардан фойдаланиб келган. 1950 йиллардан бош­лаб пластик ва юқори сўрувчи полимерларнинг кашф этилиши «фойдалан ва ташлаб юбор» маданиятини шакллантирди. Бугунги кунда статистик маълумотлар ҳайратланарли: бир нафар бола тагликдан воз кечгунига қадар ўртача 5000 дан 6000 тагача таглик ишлатади.

Агар бу рақамни дунё миқёсидаги туғилиш кўрсаткичларига кўпайтирсак, йилига юзлаб миллиард тагликлар чиқиндига чиқарилади. Энг ачинарлиси, бир марталик тагликнинг хизмат муддати бор-йўғи бир неча соат, лекин унинг табиат қўйнида тўлиқ парчаланиши учун 450 йилдан 500 йилгача вақт керак. Демак, илк саноат намуналари бўлган «памперс»лар ҳали камида тўрт аср давомида тупроқ остида ўз шаклини сақлаб қолади.

 

Ҳаво ва сув захираларига зарари

Таглик ишлаб чиқариш – бу жуда катта миқдордаги табиий бойликларни «қурбон қилиш» демакдир. Унинг таркибидаги асосий қисм – юмшоқ целлюлоза (пушис­тая целлюлоза) бўлиб, у дарахтлардан олинади.

Дарахтлар: ҳар йили тагликлар учун керакли хом­ашё олиш мақсадида дунё бўйича 1 миллиарддан ортиқ дарахт кесилади. Бу ўрмонларнинг камайиши ва глобал исишнинг тезлашишига бевосита сабаб бўлади.

Сув: битта боланинг тагликларга бўлган эҳтиёжини қондириш учун ишлаб чиқариш жараёнида тахминан 140 минг литр сув сарфланади. Бу миқдор сув танқислиги кузатилаётган мамлакатлар учун улкан исрофдир.

Нефть ва энергия: тагликнинг ташқи ва ички қаватларини ташкил этувчи полиэтилен ва полипропилен нефть маҳсулотларидан тайёрланади. Бу ишлаб чиқариш жараёнида атмосферага миллионлаб тонна иссиқхона газлари чиқарилишини англатади.

 

Кўринмас кимёвий хавф

Тагликларнинг ички қисмидаги «мўъжизавий» сўрувчи модда – натрий полиакрилати (SAP) суюқликни ўз вазнидан юзлаб марта кўп миқдорда шимиб олиш хусусиятига эга. Бироқ бу кимёвий бирикма табиатда парчаланмайди.

Бундан ташқари, целлюлозани оқартириш учун ишлатиладиган хлор жараёнида диоксинлар пайдо бўлади. Диоксин – дунёдаги энг заҳарли моддалардан бири бўлиб, у канцероген (саратон келтириб чиқарувчи) хусусиятга эга. Таглик чиқиндига ташлангач, бу кимёвий моддалар ёғингарчилик таъсирида тупроқнинг чуқур қатламларига ва ерости ичимлик сувларига сизиб киради.

 

Микропластик ва биосферанинг заҳарланиши

Вақт ўтиши билан таглик таркибидаги пластик қисмлар майдаланиб, микропластикка айланади. Улар кўзга кўринмас даражада кичик бўлиб, тупроқ микрофлорасини ўлдиради. Микропластиклар озиқ-овқат занжири орқали ўсимликларга, сўнгра ҳайвонлар ва инсон организмига кириб боради. Бугунги кунда инсон қонида ва ҳатто она сутида микропластик зарралари топилаётгани бу борадаги огоҳлантирувчи қўнғироқдир.

Бизнинг иқлимимизда, айниқса иссиқ ва қуруқ ҳудудларда таглик чиқиндилари яна бир хавфни келтириб чиқаради. Чиқинди полигонларида тўпланиб қолган тагликлар қуёш тиғида қизиши натижасида улардан заҳарли газлар ажралиб чиқади. Бундан ташқари, болаларнинг биологик чиқиндилари билан бирга ташланган таглик турли юқумли касалликлар ва бактерияларнинг тарқалиш ўчоғига айланади. Сув захиралари чекланган минтақамизда ер ости сувларининг кимёвий ифлосланиши стратегик хавф ҳисобланади.

 

Онгли истеъмол ва муқобил ечимлар

Бу муаммони ҳал қилиш учун инсоният зудлик билан «яшил» муқобилларга ўтиши шарт. Буни эса албатта ҳар биримиз ўз хонадонимиздан бошлашимиз керак бўлади. Бугунги кунда дунёда бир нечта асосий ечимлар таклиф этилмоқда:

Замонавий кўп марталик тагликлар: Булар эски докалар эмас, балки сув ўтказмайдиган, лекин ҳаво алмашинувини таъминлайдиган махсус мембраналардан тикилган воситалардир. Битта бола учун 15-20 та шундай таглик сотиб олиш 6000 та бир марталик тагликнинг ўрнини босади ва экологияга зарарни 99 фоизга камайтиради.

Биопарчаланувчи (эко) тагликлар: бамбук, маккажўхори крахмали ва шакарқамишдан тайёрланган тагликлар. Улар табиий шароитда 2-5 йил ичида тўлиқ чирийди. Тўғри, улар бироз қимматроқ, аммо табиат учун зарарсиз.

Гигиеник тарбия: кўпгина мамлакатларда болаларни эртароқ мустақил гигиенага ўргатиш (Potty training) тарғиб қилинмоқда. Бу ишлатиладиган тагликлар миқдорини сезиларли даражада камайтиради.

Давлат даражасидаги чоралар: баъзи давлатларда бир марталик тагликларни қайта ишлаш бўйича махсус заводлар қурилмоқда. У ерда чиқиндилар стерилизация қилиниб, пластик ва целлюлозага ажратилади ва иккиламчи хомашё сифатида ишлатилади.

Одатда тагликларни қайта ишлаш имконсиз деб ҳисобланарди, чунки улар пластик, қоғоз ва биологик чиқиндиларнинг мураккаб аралашмасидир. Бироқ, баъзи давлатлар бу борада илгарилаб кетди.

Италиядаги FaterSMART лойиҳаси дунёдаги илк саноат заводи бўлиб, у йилига 10 000 тонна ишлатилган тагликларни қайта ишлайди. Улар чиқиндини стерилизация қилиб, юқори сифатли пластик гранулалар, целлюлоза ва сўрувчи полимерларга ажратади. Бу материаллардан кейинчалик боғ ўриндиқлари, мактаб анжомлари ва иккиламчи қоғоз маҳсулотлари тайёрланади.

Масалан, Нидерландияда тагликлар учун алоҳида контейнерлар ўрнатилган ва йиғилган чиқиндилар юқори ҳароратли босим остида ишланиб, улардан биогаз ва ўғит олинади.

 

Асосий ечим – истеъмолчи онгида

Осиё ва Африканинг кўплаб мамлакатларида, шунингдек, Ғарбдаги экологик фаоллар орасида «тагликдан воз кечиш» усули оммалашмоқда. Бунда ота-оналар чақалоқнинг табиий эҳтиёжларини кичик ёшидан анг­лаб, уни тагликка эмас, балки тувакка боришга ўргатадилар. Бу усул таглик ишлатиш муддатини 2-3 йилдан 6-12 ойгача қисқартириш имконини беради.

Дунё тажрибаси шуни кўрсатадики, фақатгина технология эмас, балки истеъмолчининг онги ўзгариши энг асосий ечимдир. Ўзбекистонда ҳам чиқиндиларни саралаш тизими ва кўп марталик воситаларни тарғиб қилиш орқали бу муаммога қарши самарали курашиш мумкин.

Биз бир марталик тагликни чиқинди қутисига ташлаганимизда, у кўзимиздан йўқолиши мумкин, лекин сайёрамиздан йўқолмайди. Бу кичик буюм 500 йил давомида – яъни бизнинг еттинчи авлодимиз даврида ҳам ерни заҳарлаётган бўлади.

Экологик масъулият – бу шунчаки чиройли сўз эмас, бу ҳар бир ота-онанинг ўз фарзанди келажаги олдидаги бурчи. Бугунги қисқа муддатли қулайлигимиз фарзандларимиз яшайдиган дунёнинг яроқсиз ҳолга келишига арзийдими? Онгли равишда муқобил воситаларга ўтиш, ишлатиладиган тагликлар миқдорини камайтириш ва чиқиндиларни саралаш – бу мусаффо келажак сари ташланган илк қадамдир. Табиат бизга эмас, биз табиатга муҳтожмиз ва уни асраш ҳар биримизнинг қўлимизда.

 

Саида ИБОДИНОВА,

«Oila va TABIAT» мухбири