Тасаввур қилинг: бугун биз кераксиз деб ташлаб юбораётган маиший ва қиш­лоқ хўжалиги чиқиндилари эртага хонадонларимизни иситадиган энергия, экинларимиз учун сифатли ўғит ёки саноат учун қимматбаҳо хомашёга айланади.

Бу эртак ёки олис келажак манзараси эмас, балки бугунги дунёнинг энг жозибадор ва барқарор иқтисодий модели – биоиқтисодиёт реалияси.

XXI асрда инсоният мураккаб танлов рўпарасида турибди. Бир томондан, аҳоли сони ва эҳтиёжи кун сайин ортиб бормоқда, иккинчи томондан эса асрлар давомида ишлатиб келинган табиий ресурслар тугаб, иқлим ўзгариши барчамизни ўйлантириб қўймоқда. Хўш, ечим нимада? Ечим – табиат билан зиддиятга киришишни тўхтатиб, унинг биологик имкониятларидан инновацион тарзда фойдаланишда.

Анъанавий иқтисодиёт йиллар давомида нефть, газ ва кўмир каби чекланган ресурсларни қазиб олиш ва уларни ёқишга таяниб келган бўлса, биоиқтисодиёт мутлақо бош­қача мантиққа асосланади. У қайта тикланувчи биологик ресурсларга ва табиатнинг ўзини-ўзи тиклаш қобилиятига суянади. Бу шунчаки экологияни асраш ҳақидаги чорлов эмас, балки қишлоқ ва ўрмон хўжалиги, балиқчилик, озиқ-овқат, фармацевтика ҳамда қайта ишлаш тармоқларида янги даромад манбалари ва сифатли иш ўринларини яратадиган улкан иқтисодий механизмдир.

Албатта, биоиқтисодиёт шунчаки эзгу ниятлар билан шаклланиб қолмайди. Уни ҳаракатга келтирувчи ва амалда ишлатувчи куч экологик инновациялардир. Бугун бу алоҳида бир соҳага эмас, балки ҳаётимизнинг ҳар бир жабҳасига кириб бормоқда. Масалан, саноат ва рўзғор чиқиндиларини саралаш орқали органик қолдиқлардан биогаз ва биоўғитлар олиш, пластик ва қоғозга иккинчи ҳаёт бағишлаш одатий ҳолга айланмоқда. Биотехнологиялар ривожи эса кичик мик­роорганизмлар ва ферментлар ёрдамида атроф-муҳитга зарар келтирувчи кимёвий жараёнлардан воз кечиш имконини беряпти. Бунга параллель равишда, биомасса ва биоёқилғи каби қайта тикланувчи манбалар энергия хавфсизлигини таъминлаб, ҳавога чиқаётган углерод газларини камайтирмоқда. Ҳатто рақамли технологиялар – сунъий интеллект ва масофавий мониторинг ҳам қайси ҳудудда қанча ресурс борлиги ва чиқиндиларни қандай самарали йиғиш мумкинлигини аниқ ҳисоблаб берадиган даражага етди.

Бу жараёнда циркуляр, яъни доиравий иқтисодиёт тамойилларининг ўрни беқиёс. «Ишлат – ташла» деган эски тушунча ўз умрини ўтаб бўлди. Эндиликда ҳар бир маҳсулот ва ресурс иложи борича узоқроқ занжирда қолиши, қайта тикланиши ва яна ишлаб чиқаришга қайтарилиши шарт.

Дунё тажрибасига назар ташласак, биоиқтисодиёт шунчаки назария эмас, балки ривожланган давлатлар тараққиётининг таянчига айланганини кўрамиз. Европа Иттифоқи буни стратегик устуворлик деб эълон қилган бўлса, Германия ва Нидерландия биогаз ҳамда органик чиқиндиларни қайта ишлаш технологиялари бўйича дунёда етакчилик қилмоқда. Финляндия ўзининг мўл ўрмон ресурсларидан қайта тикланувчи био-материаллар ва энергия олиш моделини мукаммал йўлга қўйган. Япония эса машҳур «3R» – камайтириш, қайта ишлатиш ва қайта ишлаш тамойилини ҳар бир фуқаронинг кундалик турмуш тарзига айлантира олган.

Ўзбекистон шароитида бу йўналиш қанчалик долзарб? Мамлакатимиз улкан аграр ва саноат салоҳиятига эга. Демак, бизда биоиқтисодиётни ривожлантириш учун етарлича хомашё базаси мавжуд. Қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат саноати қолдиқлари, сахийлик билан таралаётган қуёш энергияси биотехнологияларни кенг жорий этиш учун тайёр имкониятдир.

Сўнгги йилларда юртимизда яшил иқтисодиётга ўтиш ва чиқиндиларни бошқариш тизимини модернизация қилиш бўйича салмоқли ишлар бошланди. Бироқ натижалар янада сезиларли бўлиши учун бир неча муҳим қадамларни тезлатишимиз зарур.

Аввало, маиший чиқиндиларни алоҳида саралаш маданиятини ҳар бир хонадонда шакллантиришимиз, қишлоқ жойларда органик чиқиндилардан биогаз ва ўғит олувчи кичик ва ўрта корхоналарни кўпайтиришимиз керак. Шунингдек, пластик ва бошқа иккиламчи хомашёни чуқур қайта ишлайдиган технологияларга инвестиция киритиш ҳамда «яшил» стартапларни давлат ва хусусий сектор ҳамкорлигида қўллаб-қувватлаш давр талабидир.

Шубҳасиз, бу йўлда муаммолар ҳам йўқ эмас. Қайта ишлаш инфратузилмасининг етарли эмаслиги, инновацион технологияларни жорий этиш харажатларининг юқорилиги, илмий ишланмаларни бизнесга татбиқ этиш даражасининг пастлиги ҳамда аҳолининг экологик маданияти етарлича шаклланмагани каби тўсиқлар учраб турибди.

Ушбу ғовларни ошиб ўтиш учун биоиқтисодиёт бўйича аниқ механизмларга эга миллий стратегияни ишлаб чиқиш, олий ўқув юртларида «яшил» технологиялар бўйича замонавий кадрлар тайёрлашни жадаллаштириш ва экологик лойиҳаларга имтиёзли молиявий ресурсларни йўналтириш лозим.

Бир сўз билан айтганда, биоиқтисодиёт – бу шунчаки урфга кирган чиройли ибора эмас. Бу – эртанги кунимиз, ҳавомиз мусаффолиги, тупроғимиз унумдорлиги ва иқтисодиётимиз барқарорлиги гарови. Экологик инновацияларни илм-фан, давлат ва бизнес ҳамкорлигида амалиётга татбиқ эта олсак, нафақат атроф-муҳитни асраб қоламиз, балки мамлакатимиз келажаги учун янги иқтисодий уфқлар ва минглаб сифатли иш ўринларини яратамиз. Табиат берган ресурсларни асраш ва улардан ақл билан фойдаланиш вақти келди.

Туропжон ОДИЛЖОНОВ,

Марказий Осиё атроф-муҳит ва иқлим ўзгаришини

ўрганиш университети (Green University) магистранти