Бир вақтлар сувлари тўлқинланиб ётган, ҳаёт ва ризқ-насибанинг манбаи бўлган Орол денгизи бугун саробга айланган.

Лекин унга нисбатан халқаро эътибор сусайгани йўқ. 2025 йилнинг 4-6 апрель кунлари Самарқанд ва Нукус шаҳарларида бўлиб ўтадиган Орол маданият саммити бу ҳақиқатнинг ёрқин исботидир. Бу саммит нафақат маданият ва санъатни тадқиқ этиш майдони, балки экологик муаммоларни муҳокама қилиш ҳамда барқарор ечимлар таклиф этишнинг глобал платформаси бўлиши кутилмоқда.

 

Айсанем БЕГИМОВА,

ЎЭП Қорақалпоғистон Республикаси

партия ташкилоти кенгаши раиси

Қайта уйғонаётган асрий мерос

Оролбўйи экологик фалокати нафақат минтақавий, балки халқаро муаммо ҳисобланади. Бир вақтлар 68 минг км² майдонни эгаллаган Орол денгизи бугун 10 фоиз ҳажмда қолган. Бу жараён оқибатида 5,5 миллион гектар майдондан 100 миллион тоннадан ортиқ чанг ва заҳарли туз кўтарилмоқда. Атроф-муҳит ва инсон саломатлигига таъсири эса ниҳоятда жиддий.

Орол маданият саммити айнан шундай оғир шароитда умид ва ечимлар платформаси сифатида ўтказилмоқда. Унинг доирасида қуйидаги йўналишларда тадбирлар ташкил этилиши режалаштирилган:

– Экологик муаммолар ва инновацион ечимлар – халқаро ва маҳаллий олимлар сув ва тупроқ тадқиқотлари олиб боришади, барқарор ривожланиш учун янги технологиялар таклиф этилади;

– Маданият ва тарихий меросни сақлаш – асрлар давомида шаклланган ноёб маданий бойликларни ҳимоя қилиш ва оммалаштириш мақсад қилиб қўйилган;

– Орол мактаби – янги таълим платформаси сифатида экологик масалаларни фанлараро ёндашув билан ўрганишни йўлга қўйиш;

– Инфратузилма лойиҳалари – «Истиқлол» маданият ва истироҳат боғи ва болалар кутубхонасини қайта тиклаш.

Инсон ва табиатнинг боғлиқлик тимсоли

Ҳар бир экологик муаммо фақат табиатга эмас, балки одамларга ҳам таъсир кўрсатади. Оролбўйида истиқомат қилаётган миллионлаб аҳоли сув таъминоти ва қишлоқ хўжалиги масалаларида катта қийинчиликларга дуч келмоқда. 80 фоиз аҳоли ичимлик сувни масофадан ташиб келишга мажбур.

Саммит доирасида Оролбўйи тупроқ ва иқлим шароитига мос бўлган қишлоқ хўжалиги экинларини ўрганиш мақсадида махсус лаборатория ташкил этилади. Бу илмий янгилик келажакда маҳаллий аҳоли ҳаётини яхшилашга хизмат қилади.

Орол маданият саммити нафақат тарихий аҳамиятга эга анжуман, балки Оролбўйи минтақасининг келажагини шакллантиришга қаратилган стратегик ташаббусдир. Ушбу саммит глобал экологик муаммоларни ҳал қилиш, маданий меросни асраб-авайлаш ва инновацион ечимлар яратишда муҳим ўрин тутади.

 

Амалий таклифлар

Саммит доирасида муҳокама қилинадиган экологик муаммолар бўйича аниқ амалий ечимлар ва стратегиялар ишлаб чиқиш зарур. Бунинг учун Оролбўйи экотизимига оид илмий-тадқиқотларни молиялаштириш ва халқаро мутахассисларни жалб қилиш талаб этилади.

Оролбўйида экологик лойиҳаларни амалга ошириш учун халқаро ва маҳаллий инвесторлар иштирокини таъминлаш муҳим. Саммит доирасида экологик стартап­лар ва инновацион ғояларни таништириш мақсадида алоҳида бизнес-форум ташкил этилади.

Оролбўйидаги маҳаллий аҳоли саммитнинг фаол иштирокчиси бўлиши керак. Улар учун ўқув семинарлари, иш ўринлари яратишга қаратилган дастурлар ва жамоатчилик ташаббуслари йўлга қўйилади.

Орол мактаби фақат маҳаллий ўқувчилар учун эмас, балки дунёнинг турли бурчакларидан келадиган экологик мутахассислар ва ёш тадқиқотчилар учун ҳам очиқ платформага айланади. Уни халқаро илмий марказга айлантириш саммитнинг доимий самарадорлигини таъминлайди.

Саммит фақат илмий ва экологик тадбирлар билан чекланиб қолмайди. Оролбў­йининг ноёб маданияти ва санъати орқали глобал экологик муаммоларга жамоатчилик эътиборини қаратиш мумкин. Бунга халқаро кинофестиваллар, санъат кўргазмалари ва мусиқа тадбирларини ташкил қилиш орқали эришилади.

Саммитда қабул қилинган қарорлар қоғозда қолиб кетмайди. Уларнинг бажарилишини назорат қиладиган мустақил мониторинг гуруҳи ташкил этилади. Оролбўйини қайта тиклаш бўйича кўп йиллик халқаро дастур қабул қилиш кўзда тутилмоқда.

Саммит доирасида Орол денгизини тиклаш ва ҳудудни яшиллаштиришга қаратилган узоқ муддатли халқаро дастур қабул қилинади. Бу дастур БМТ, ЮНЕСКО, Бутунжаҳон Табиат Жамғармаси (WWF) ва бошқа халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликда амалга оширилади.

 

Ҳамкорлик ва халқаро мулоқот кучи

Саммитга дунёнинг етакчи мутахассислари ва ташкилотлари жалб этилган. Бу нафақат илмий-тадқиқот ишлари, балки халқаро ҳамкорлик ва грантлар жалб қилиш учун муҳим имкониятдир. Шунингдек, ҳудуддаги экологик муаммоларга жамоатчилик ва оммавий ахборот воситалари эътиборини жалб қилиш орқали экологик маданиятни шакллантириш режалаштирилган.

Хулоса қиладиган бўлсак, Орол маданият саммити биргина тадбир эмас, балки узоқ муддатли ечимлар платформасидир. Бу фақат Оролбўйига тегишли эмас, балки бутун дунё учун ўрнак бўладиган лойиҳа. Чунки табиат ва маданият инсон ҳаётининг ажралмас қисмидир. Агар биз Оролни сақлаш ва тиклаш учун ҳаракат қилсак, бу фақат Ўзбекистон эмас, балки бутун дунё учун муҳим ғалаба бўлади. Бу тадбир нафақат Оролбўйига барқарор ҳаётни қайтариш, балки инсониятни табиат билан уйғун яшашга ўргатишнинг илғор намунасига айланади.