Ҳозирги кунда табиий жараёнларни илмий асосланган равишда бошқариш ғояси илмий доираларда тобора кенг муҳокама қилинмоқда. Ана шундай инновацион йўналишлардан бири сунъий ёмғир технологияси ҳисобланади.

Сунъий ёмғир, ёки илмий тилда айтганда «cloud seeding» атмосферадаги булутларнинг микрофизик жараёнларига таъсир кўрсатиш орқали ёғингарчиликни кучайтиришга қаратилган технологиядир. Бу жараёнда махсус кимёвий моддалар – кумуш йодиди, калий йодиди, натрий хлорид ёки қуруқ муз каби моддалар булутларга тарқатилади ва улар конденсация ядролари вазифасини бажаради. Натижада сув буғлари ушбу заррачалар атрофида тўпланиб, йирик томчилар ҳосил қилади ва охир-оқибат ерга ёмғир ёки қор шаклида тушади. Бу технологиянинг илмий асоси булутлар таркибидаги майда томчиларнинг табиий равишда ерга тушиш учун етарли оғирликка эга эмаслиги билан изоҳланади. Агар улар сунъий равишда йириклаштирилса, гравитация таъсирида ерга тушиш жараёни тезлашади. Шу нуқтаи назардан, сунъий ёмғир «ёғингарчиликни яратиш» эмас, балки мавжуд намликдан самаралироқ фойдаланиш усули ҳисобланади.

 

Жаҳон тажрибаси

Сўнгги ўн йилликларда сунъий ёмғир технологияси дунё бўйлаб турли мақсадларда қўлланила бошлади. Масалан, АҚШда бу технология асосан тоғли ҳудудларда қор захираларини ошириш ва сув омборларини тўлдириш мақсадида қўлланилади. Илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, баъзи ҳолларда бу усул ёғингарчилик миқдорини 5-15 фоизгача ошириши мумкин, аммо бу кўрсаткич ҳар доим ҳам барқарор эмас. Хитой эса бу соҳада энг йирик ва масштабли дастурларни амалга ошираётган давлат сифатида танилган. У ерда сунъий ёмғир нафақат сув танқислигини бартараф этиш, балки ҳаво ифлосланишини камайтириш ва ҳатто муҳим давлат тадбирлари олдидан об-ҳавони «назорат қилиш» мақсадида ҳам ишлатилади.

Яқин Шарқ мамлакатлари, хусусан Саудия Арабистонида ўтказилган тадқиқотлар эса сунъий ёмғирнинг айрим ҳолатларда жуда юқори самара бериши мумкинлигини кўрсатган. Масалан, айрим ҳудудларда ёғингарчилик миқдори бир неча баравар ошгани қайд этилган, бу эса сув танқислиги кучли бўлган минтақалар учун муҳим аҳамият касб этади. Бироқ, бу натижалар ҳам муайян иқлим ва географик шароитларга боғлиқ экани таъкидланади. Австралия ва Россия каби давлатларда эса сунъий ёмғир гидроэнергетика, қишлоқ хўжалиги ва ўрмон ёнғинларининг олдини олиш мақсадида қўлланилмоқда. Шу билан бирга, Таиландда бу технология миллий дастур даражасида ривожлантирилиб, фермерларга ёрдам беришда муҳим воситага айланган.

 

Жиддий муаммо ва чекловлар

Шу ўринда айтиш жоизки, сунъий ёмғир технологияси қанчалик истиқболли бўлмасин, у бир қатор жиддий муаммолар ва чекловларга ҳам эга. Энг асосий муаммо – унинг самарадорлигини аниқ баҳолаш мушкул. Чунки табиий ёғингарчиликни сунъий таъсирдан ажратиш жуда қийин, бу эса илмий тадқиқотларда аниқ хулоса чиқаришни мураккаблаштиради. Бундан ташқари, экологик хавфлар ҳам муҳокама қилинмоқда. Кумуш йоди каби моддалар одатда кам миқдорда қўлланилса-да, уларнинг узоқ муддатли таъсири тўлиқ ўрганилмаган. Айрим мутахассислар бу моддалар тупроқ ва сув экотизимларида тўпланиши мумкинлигидан хавотир билдирмоқда.

Яна бир муҳим масала технологиянинг ахлоқий ва ҳуқуқий жиҳатлари ҳисобланади. Агар бир ҳудудда булутлар сунъий равишда «ишлатиб юборилса», бу бошқа ҳудудларга тушиши мумкин бўлган ёғингарчиликни камайтириши эҳтимоли мавжуд. Бу эса келажакда давлатлар ўртасида сув ресурслари бўйича низоларга олиб келиши мумкин. Сунъий ёмғир технологияси айрим ҳолларда кутилган натижани бермагани ҳам кузатилган. Масалан, Ҳиндистон пойтахти Деҳлида ҳаво ифлосланишини камайтириш мақсадида ўтказилган тажрибада сезиларли ёмғир кузатилмаган. Бу ҳолат ушбу технологиянинг ҳар доим ҳам ишончли эмаслигини яна бир бор тасдиқлайди.

 

Ўзбекистон шароитида...

Мамлакатимиз шароитида сунъий ёмғир технологиясини жорий этиш масаласи стратегик аҳамиятга эга. Бизнинг сув ресурсларимиз асосан транс­чегаравий дарёларга боғлиқ бўлгани учун ички манбаларни кучайтириш жуда муҳим. Айниқса, Қорақалпоғистон ҳудудида Орол денгизи қуриши натижасида юзага келган экологик инқирозни юмшатишда бу технология маълум даражада ёрдам бериши мумкин. Бу ерда сунъий ёмғир орқали ҳаво намлигини ошириш, чанг бўронларини камайтириш ва маҳаллий иқлимни яхшилаш имконияти мавжуд.

Шунингдек, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида қишлоқ хўжалигини қўллаб-қувватлаш, Навоий ва Бухоро каби чўл ҳудудларида экотизимни барқарорлаштириш ҳамда Тошкент вилоятининг тоғли ҳудудларида ўрмон ёнғинларининг олдини олиш мақсадида ҳам ушбу технологияни қўлласа бўлади. Бироқ, буни амалга ошириш учун авваламбор илмий база яратиш, маҳаллий иқлим хусусиятларини чуқур ўрганиш ва тажриба-синов ишларини босқичма-босқич амалга ошириш талаб этилади. Шунингдек, халқаро тажрибани ўрганиш ва илмий ҳамкорликни ривожлантириш ҳам зарур.

 

Амалий ечим: ёғингарчиликдан унумли фойдаланиш

Юқорида таъкидланганидек, сунъий ёмғир технологиялари ёки табиий иқлим жараёнлари орқали ёғингарчилик миқдорини ошириш бу муаммонинг фақат бир томонидир. Иккинчи ва энг муҳим босқич ҳосил бўлган бу қимматбаҳо намликни исроф қилмай йиғиб олиш ва ундан қурғоқчил кунларда фойдаланиш учун самарали инфратузилмани яратиш ҳисобланади.

Қуйида пластик идишлар асосида, минимал харажат билан юқори самарадорликка эга бўлган ерости сув йиғиш тизимини қуриш механизмини кўриб чиқамиз.

Пластик бочкалар асосидаги ерости тизими схемаси: тизимни бир-бирига боғланган бир нечта бочкалар блоки сифатида қуриш тавсия этилади. Бу «коммуникация қилувчи идишлар» принципи асосида ишлаб, катта ҳажмдаги сув­ни хавфсиз сақлаш имконини беради. У кириш қувури, биринчи бочка (тиндиргич), асосий сақловчи бочкалар ва насос станциясидан ташкил топади.

Техник амалга ошириш механизми: Бочкаларни ўрнатишда ўра ковланиб, тагига 15-20 см қум ёстиғи тўшалади. Бу оғирликнинг бир хил тақсимланишини таъминлайди. Насос тизимига «сув йўқлигида ўчиш» датчигини ўрнатиш шарт, акс ҳолда тизим бўшаб қолса, мотор куйиб кетиши мумкин.

Эҳтимолий муаммолар ва уларнинг ечимлари: Тупроқ босими зарар бермаслиги учун бочкаларни кўмишдан олдин уларнинг ичини сув билан тўлдириш ва атрофини қум-цемент аралашмаси (5:1 нисбатда) билан зичлаш лозим. Сув айнишининг олдини олиш учун эса ҳаво айланиши учун девордан чиқиб турувчи кичик вентиляция қувури ўрнатилиши зарур. Лойқа йиғилиши муаммосига учрамаслик учун насосни бочка тагидан 15-20 см баландроққа ўрнатиш лозим, шунда у фақат тиниқ сувни сўради.

Хулоса қилиб айтганда, сунъий ёмғир технологияси орқали атмосферадаги намликни бошқариш ва уни мана шундай кичик ерости тизимларида жамлаш Ўзбекистоннинг сув танқислиги мавжуд бўлган ҳудудлари учун энг мақбул ва тежамкор инновацион ечимдир. Бу нафақат илмий, балки мамлакатнинг экологик барқарорлигини таъминлашга хизмат қилувчи стратегик йўналишдир.

 

Шаҳло ЗИЯДУЛЛАЕВА,

ЎЭП Марказий Кенгаши Экологик таълим, яшил тадқиқот ва

лойиҳалар офиси бош мутахассиси,

Улуғбек ПИРМУҲАМЕДОВ,

ЎЭП Марказий Кенгаши Жамоатчилик экологик назоратини ташкил этиш ва мурожаатлар билан ишлаш шўъбаси мудири