Иқлим ўзгариши ҳодисаси бугун ёки кечагина содир бўлган ҳолат эмас. Унинг инсониятга тақдим этган фалокатлари олдинги асрларда ҳам кўп кузатилган. Айниқса, катта талафотлар етказгани билан тарихда қолгани фожиали ҳолатлар ҳам бор.

1877-1878 йилларда кузатилган тарихдаги энг кучли «Эль-Ниньо» ҳодисаси глобал миқёсдаги экологик ва гуманитар инқирозлардан бири сифатида баҳоланади. Мазкур иқлим аномалияси туфайли юзага келган қурғоқчилик ва озиқ-овқат танқислиги оқибатида 50 миллиондан ортиқ инсон ҳаётдан кўз юмган. Бу ўша давр жаҳон аҳолисининг тахминан 3-4 фоизига тенг бўлган. Ҳозирги демографик кўрсаткичлар билан таққосланганда, бундай миқёсдаги фожиа камида 250 миллион аҳолига таъсир кўрсатиши мумкин.

Глобал иқлим феномени

«Эль-Ниньо» – экваториал Тинч океанининг марказий ва шарқий қисмида сув юзаси ҳароратининг меъёрдан юқори даражада исиши билан характерланадиган глобал иқлим феномени ҳисобланади. 2026 йилда ушбу ҳодиса давомида океан ҳарорати ўртача кўрсаткичдан 3 даражадан юқори бўлиши тахмин қилинмоқда. Бу эса атмосфера циркуляциясида жиддий ўзгаришлар келтириб чиқариб, турли минтақаларда қурғоқчилик, сув ресурс­лари танқислиги ва қишлоқ хўжалиги маҳсулдорлигининг пасайишига сабаб бўлиши мумкин.

Тарихий фожианинг асосий омиллари

Тадқиқотчилар фикрича, 1877 йилдаги ҳалокат фақат табиий иқлим ўзгариши натижаси эмас эди. Мустамлакачилик сиёсати, маҳаллий иқтисодий тизимларнинг заифлашуви ва озиқ-овқат тақсимотидаги номутаносибликлар инқирозни янада чуқурлаштирган. Айниқса, Ҳиндистон ва Хитойда аҳолининг ижтимоий ҳимоя механизмлари етарли даражада шаклланмагани оммавий очарчиликни кучайтирган.

Замонавий тайёргарлик ва хавфлар

Ҳозирги кунда иқлим мониторинги ва прогнозлаш технологиялари сезиларли даражада ривожланган. 1990 йилларда Тинч океанида 70 та мониторинг технологиялари мавжуд бўлган бўлса, бугунги кунда реал вақт режимида маълумот узатувчи қурилмалар сони 4 мингдан ошган. NOAA ва ECMWF каби халқаро марказлар «Эль-Ниньо» жараёнларини олдиндан баҳолаш имкониятига эга. Шунга қарамасдан, глобал исиш шароитида экстремал иқлим ҳодисаларининг интенсивлиги ортиб бормоқда. Мутахассислар фикрича, келгуси «супер Эль-Ниньо» нафақат экологик, балки озиқ-овқат ва иқтисодий хавфсизликка ҳам жиддий таъсир кўрсатиши мумкин.

Ўзбекистон иқлим ўзгаришларига қарши курашиш ҳамда ундан талафотсиз ёки энг кам талафот билан чиқиш борасида тизимли ишларни амалга оширмоқда. Мамлакатимиз катта сув ҳавзаларидан анча узоқда бўлса-да, табиий офатларнинг бошқа минтақаларга етказадиган таъсири иқтисодий, ижтимоий ва дипломатик муносабатларга сезиларли даражада таъсир кўрсатиши мумкин. Иқлим ўзгаришларига қарши олиб борилаётган биргаликдаги минтақавий фаолият сезиларли ижобий самараларга асос бўлади.

Наврўзбек ЮСУПОВ,

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутати,

ЎЭП фракцияси аъзоси