ёхуд кимнинг ноғорасига ўйнаяпмиз?

«Ёлғон гапиргани сабаб қизалоқлар унга ўлим жазосини беришди ва бўйнига сиртмоқ илишди. Ипдан тайёрланган сиртмоқ... Қизалоқларнинг эса юзлари мамнун, кўзларида бепарволик…»

Уй тўридан жой олиб, турли дастур, киною сериалларга бой ойнаи жаҳон томошабинлар кўнглини олиш билан овора. Ҳатто, мевасиз дарахтдан ҳосил олиб, саҳрода гул экяпти. Тасвирлар хилма-хиллиги кўзни қамаштиради.

Телевизор ҳозир айниқса, оналар учун айни муддао, яқин ёрдамчига айланган. Бирор иш чиқиб қолганда, фарзандини унинг қаршисига ўтқазиб қўйса кифоя, бола овунади-қолади, нимани кўриши эса аҳамиятсиз. Овозини чиқармаса, халақит бермаса бўлгани. Оталарга ҳам энг маъқули шу. Муҳими, жим ўтиради. Экрандаги тасвирлар бола онгига жойлашиб, унинг тафаккурини номаъқул томонга ўзгартириши… Бу эътибор қилишга арзимайдиган кичик масала-ку?! Наҳот, ҳақиқатан шундай? 

Клипдаги мана бу воқеа кўпчиликка таниш. Унда она иши кўпайиб, боласига эътибор қаратолмайди. Ота ҳар доимгидек ишда. Бола онасидан хафа бўлиб, сочга тақиладиган тўғноғични электр розеткасига суқмоқчи бўлади, буни кўрган она уни хавфдан асраб, қорнини тўйдиради. Эркалатиб, ўйнатади…

Буни кўрган болада шу ҳолатни синаб кўриш истаги пайдо бўлмайдими? Ёки ўзимга озор бериб, бошқалар эътиборини тортар эканман, деб ўйламайдими?

Ширинлик ейишга рухсат бермаса, ўғирлаб ейиш, айтганини бажармаса, деворга чизиш, айёрликни ишга солиш (рекламада ўргатилганидек), кўзларни чақчайтириб, лабларни чўчайтириш каби ҳолатлар тарбияга тўғри келадими?

Ҳозир кўчадаги болалар суҳбатига ҳеч эътибор берганмисиз? «Улар бир-бирини севади», «... ҳомиладор, боласи фалончидан», «у эрига хиёнат қилди» каби ёшига номуносиб гаплар. Улар катталарнинг ҳаракатларига тақлид қилишини кўриб, атайлаб ўргатилган дейсиз. Хўш, улар бу гапларни қаердан ўрганишяпти? Буларнинг барчаси очиқ-ойдин кўрсатилаётган саҳналар ва охири йўқ сериаллар оқибати эмасми?

— Отамнинг табиати жуда оғир эди, — дейди саксон ёшли Қундуз ая ­Тўраева. — Асосан, одоб-ахлоққа тўғри келадиган, ёшимизга мос кўрсатувларни кўрардик. Кечки пайт эса экранга яқинлашмасдик ҳам. Ҳозиргилар бўлса, боласини бутун бошли уммонга ташлаб қўйгандек. Айрим замонавий оналар ҳатто, беҳаё фильмларни ҳам боласи билан бирга томоша қилади. Гўёки, кинони тушунишга унинг ақли етмайди. Аммо у ҳаммасини занжирдек тераётганидан бехабар...

Ҳақиқатан, болада эслаб қолиш қобилияти катталарга нисбатан анча кучли бўлиб, айниқса, янги маълумотлар хотирасида тез сақланиб қолади. Ахир, ота-онасига араз қилиб, ўзига шикаст етказаётган қизлар томирни кесиш, уйқу дори ичиш, ўзини сувга ташлаш, атайлаб автоҳалокатга учраш каби иллатларни ҳаётда кўриб ўрганаётгани йўқ-ку?!

Аслида телевизор ҳам, телефон ҳам — барчаси яхши мақсадда яратилган, аммо баъзи нуқталари борки, айримларнинг ғаразли мақсадига хизмат қилади. Натижада, бола тарбиясига дарз кетиб, ҳаёти жар ёқасига келиб қолади. Ота-оналарнинг ўз қўли билан мана шу эшикни очиб бераётгани эса жуда ачинарли ҳол.

Шундай хатога йўл қўйиб, афсусланган оналардан бири Дилбар Жумаева шундай ҳикоя қилади:

«Бирор жойга чиқсам, ўғлимга телевизор кўриб ўтиришини тайинлардим, камига, телефонимни ҳам берардим. Телевизор унинг «энага»сига айланганди ҳисоб. Телефонни-ку қўлидан қўймасди. Аммо нимани кўришидан, ўрганишидан бехабар эдим. Уйдагилар бунга қаршилик қилиб, бир ўзини уйда қолдириш, телевизор ва телефонга «топшириш» тўғри эмаслигини уқтирарди. Гапларида жон бор экан. Бир куни ўғлим гугурт чўпидан сигарета тайёрлаб, лабини куйдирибди. Яхшиям синглим келиб қолган...»

Ҳа, кези келганда кийим харид қилиш учун соатлаб бозор айланамиз. Ёки уйимизга меҳмон келадиган бўлса борми, нарсаларнинг сараси дастурхонимизни безамаса, ҳисобмас, гап-сўзга қоламиз. Аммо фарзандимизга келганда бефарқмиз. У нима билан банд, нимадан сабоқ оляпти — қизиқмаймиз ҳам.

— Фарзанд тарбияси жуда нозик масала, — дейди бухоролик Шавкат Шодиев. — Айниқса, қиз болани тарбиялашда эҳтиёткор бўлиш керак. Нега деганда, улар бўлажак она, фарзанд тарбияловчи устоз...

Қизларимни болалигидан илм олишга, китоб ўқишга қизиқтирганман. Харита совға қилиб, давлат топиш, ҳисоблаш машқларини бажариш, турли буюмларни ясаш, мушоира каби яхши амалларга одатлантирдим. Ҳар якшанба cавол-жавоб баҳсини ўтказардим. Турли тасвирлардан эса,  узоқ сақладим, чунки бола қанчалик ёвузлик, хиёнат акс этган саҳналарни кўрса, дийдаси қотиб, инсонийликдан узоқлашади. Ёмон иллатлардан қўрқмайдиган бўлади...

Бола азиз, одоби ундан-да азиз, деган гап бор. Шу сабаб унинг келажаги порлоқ ва баркамол бўлиши учун ҳар бир ота-она боласига гулни тикандан, гуручни эса курмагидан тозалаб бериши керак, назаримда.

Дурдона САФАРОВА