Қонунчиликда шундай бир атама бор: медиация. Бу сўзни кўпчилик эшитган бўлса керак, аммо унинг маъносини билмайди.

Медиация бу — икки томон ўртасида юзага келган баҳс, низоларни ҳал этишнинг муқобил технологияси. Уни учинчи нейтрал томон, можарога манфаатдор бўлмаган шахс — медиатор тартибга солади.

Таъкидлаш керакки, мамлакатимиз конунчилигида ушбу амалиёт бор. Ўзбекистон Республикасининг «Медиация тўғрисида»ги қонуни 2018 йилнинг 12 июнида Қонунчилик палатаси томонидан қабул қилиниб, Сенат маъқуллаган. Мазкур ҳужжат медиация соҳасидаги муносабатларни тартибга солади. Медиация фуқароларнинг ҳуқуқий муносабатларидаги баҳс-мунозараларда, индивидуал меҳнат мунозаралари ва оиладаги ҳуқуқий масалаларга нисбатан қўлланади. Қонун 2019 йил 1 январдан кучга киради.

Тарихга назар солсак, медиация Вавилон, Қадимий Греция ва Қадимий Римда қўлланиб келинганини кўриш мумкин. Рим ҳуқуқида Юстиниан кодексидан бошлаб (милоддан аввалги VI аср) баҳс-мунозараларни ҳал қилиш учун воситачилик тан олинган. Медиация технологияси, асосан, савдода қўлланилган. Римликлар баҳс-мунозараларни ҳал қилувчи мутахассисларни «medium» (воситачи) сўзи билан ифодалаган. Воситачиларга алоҳида ҳурмат билан муносабатда бўлишган. Уларни доҳийлар ва руҳонийлар билан бир қаторга қўйишган. Замонавий тушунчаларда медиация XX асрнинг иккинчи ярмида АҚШ, Австралия ва Буюк Британияда ривожлана бошлаган. Европада медиаторлар оилавий мунозараларни ҳал қилишга жалб қилинган.

Бизнинг «Медиация тўғрисида»ги қонун 4 боб, 34 моддадан иборат. У умумий қоидаларни, медиация иштирокчилари ҳамда уларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини, медиацияни қўллаш, медиация тартиб-тамойилини амалга ошириш ҳамда якунловчи қоидаларни ўз ичига олган. Қонуннинг амал қилиши фуқаролик ҳуқуқий муносабатларидан, жумладан, тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш, якка меҳнат ва оилавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларга, медиация қўллаш билан боғлиқ муносабатларга нисбатан, агар қонунда бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, татбиқ этилади.

Демак, медиация — келиб чиққан низони тарафлар ўзаро мақбул қарорга эришиши учун уларнинг ихтиёрий розилиги асосида медиатор кўмагида ҳал қилиш усулига эга. Медиатор — медиацияни амалга ошириш учун тарафлар томонидан жалб этиладиган шахс. Медиатив келишув медиацияни қўллаш натижасида медиация тарафлари томонидан эришилган келишувдир.

Медиация тартиб-тамойилини амалга ошириш тўғрисидаги келишув бу тарафларнинг тузилган пайтдан эътиборан медиация тартиб-тамойили амалга ошириладиган келишув каби тушунчани ифодалайди. Қонуннинг асосий принциплари — медиация махфийлик, ихтиёрийлик, тарафларнинг ҳамкорлиги ва тенг ҳуқуқлилиги, медиаторнинг мустақиллиги ва холислиги принциплари асосида амалга оширилади.

Медиация шакли суддан ташқари тартибда, баҳс-мунозарани суд тартибида кўриб чиқиш жараёнида, суднинг қарор чиқариш учун зални тарк этишидан олдин, агар гап Ҳакамлик суди ҳақида кетаётган бўлса ҳам худди шу тарзда кечади. Медиацияда иштирок этиш факти айбга иқрор бўлишнинг исботи ҳисобланмайди. Медиация тарафлари ўз ўрталарида тузилган медиатив келишувни унда назарда тутилган тартибда ва муддатларда бажариши шарт.

Энди медиациянинг ижобий ва салбий томонлари хусусида тўхталсак. Бунда жараён мутлақо ихтиёрий ва келишув асосида бўлади. Томонлар воситачи ёрдамида барчасининг «плюс» ва «минус»ларини ўйлаб кўриш имконига эга бўлади. Сиз ўзингиз истаган натижага суд оворагарчиликларисиз эришишингиз мумкин. Мазкур технология деярли салбий жиҳатга эга эмас.

Бахтиёр ШЕРАЛИЕВ,

Тошкент шаҳар Миробод туман адлия бўлими бошлиғи