Спорт дўконларини айланиб юриб, қизиқ бир ҳолатнинг гувоҳи бўлдим: қайси дўконга кирманг — гавжум. Бир харидор бокс қўлқопини сўраса, яна бошқаси дзюдо кийимини сотиб олмоқчи. Қизиқиб сотувчидан сўрадим:

— Спортга қизиқувчилар кўп экан-а? Бозорингиз доим шунақа чаққонми?

— Авваллари харидорларимиз бунчалик кўп эмасди. Савдомизни юриштираётган — Олимпиада чемпионлари. Эндиликда кўп ота-оналар чемпионларга ҳавас қилиб, фарзандларини  спортга бериш­япти.

Спортчиларимизнинг эришган ютуқлари ёшларимизни таъсирлантириб, уларни олға ҳаракат қилишга ундаётгани таҳсинга лойиқ. Бунга ота-оналарнинг ҳам бефарқ эмаслиги эса натижа сари одимларни янада мустаҳкамлайди. Аммо бугун фақат ижобий ютуқларни қўлга киритаётганларга тақлид қилаётганлардан ташқари, турли салбий иллатлар таъсирига берилиб кетаётганлар ҳам оз эмас. Айниқса, хориж «маданияти»га тақлидан кийиниб, ўзига ярашмайдиган қилиқлар билан ажралиб туришни истайдиган ёшларни айтмайсизми? Уларнинг аксариятини айни балоғат ёшдаги ўсмирлар ташкил этаётгани масаланинг яна бир муҳим жиҳати.

Муаммонинг асл илдизи қаерга бориб тақалади? Уни қандай бартараф этиш мумкин? Бу саволларга жавоб топиш ва мавзуни янада кенгроқ очиш мақсадида Ўзбекистон психологлар ассоциацияси Тошкент шаҳар ва Тошкент вилояти бўлими раҳбари, психолог Шоира ИСОҚОВАнинг мулоҳазалари билан қизиқдик.

— Тақлид ўрганишдир, бола дунёни тақлид орқали идрок этиб боради, — дейди психолог. — У турлича бўлиши мумкин: овозга, ҳаракатга, кийинишга, характерга ёки бирор воқеа-ҳодисага тақлид. Бола кўраётган манзарасини ўзида акс эттириш, тушуниб олиш учун, албатта, уни бир марта бўлса-да, қилиб кўради. Илмий тилда бу имитация, дейилади. Шундай экан, биз болаларга ижобий тақлид қилишлари учун шароит яратиб беришимиз зарур. Болаларда тақлид ҳисси жуда эрта уйғонади. Бир ёшдан ошгач, улар катталарнинг ҳаракатини такрорлаганига кўп гувоҳ бўлганмиз.

Тақлид ҳисси боланинг зеҳни ва дунёни қабул қилиш тезлигига ҳам боғлиқ. Етакчиликка мойил, қизиқувчан, яъни холерик ва сангвиник характердаги болаларда тақлид кучли бўлади. Уларнинг тақлиди катталар томонидан қўллаб-қувватланиши натижасида меъёрдан ошиб кетиши ҳам мумкин. Бу эса боланинг шахс сифатида шаклланишига халақит беради. Ҳатто, эрта улғайиш ҳолатига ҳам олиб келади. Тақлиднинг фақат салбий томонларини эмас, балки ижобий жиҳатларини ҳам эътибордан четда қолдирмаслик керак. Масалан, балоғат ёшидаги йигитларнинг машҳур спортчиларга ёки қизларнинг ўзидан катта опалари эришган ютуқ ва касб маҳоратига ҳавас қилиши ижобий тақлид саналади.

Бугун биз тез-тез тилга олаётган «оммавий маданият» ва унинг таъсирига берилиб кетаётган ёшлар билан суҳбатлашсак, уларнинг аксариятида мустақил фикрлаш сустлигини кўрамиз. Бундан ташқари, оилада ёки ўқишда болага етарлича эътибор, рағбат бўлмаётгани ҳам уни ўзини кўрсатиб қўйишга ундайди. Ўсмирда тан олинишга бўлган иштиёқ онг остида пайдо бўлади. У ўз билими ва иқтидори билан ота-онаси ёки устозининг эътиборини ҳис қилмагач, бошқа йўл топишга уринади. Яъни ўзини тутиш, кийиниш, хулқ-атворида ўзгартиришлар қилади...

Ўсмирдаги бундай салбий тақлидни бартараф этиш мушкул эмас. Болани инкор этмаган ҳолда, унинг тақлидга бўлган эҳтиёжини тўғри йўналтириш керак. Бунинг учун болага юқори натижаларга эришган спортчи ёки билимдонлар ҳақида ҳавас билан сўзлаш, унда ҳам иқтидор юқорилигини таъкидлаш лозим. Ўсмирни тан олиш ва ютуқларини эътироф этиб туриш ижобий самара беради.

Шаҳноза РАҲИМХЎЖАЕВА