Инсон саломатлиги ҳақида гап кетганда кўпинча овқатланиш, спорт ёки зарарли одатлар тилга олинади. Аммо инсоннинг ҳар куни қандай юриши, қанча ҳаракат қилиши кўп жиҳатдан унинг яшаётган шаҳри билан боғлиқ.

Сўнгги йилларда дунё олимлари айнан шу масалага жиддий эътибор қаратмоқда. АҚШда икки миллиондан ортиқ смартфон фойдаланувчилари маълумотлари асосида ўтказилган йирик тадқиқот эса муҳим хулосани кўрсатди: қулай кўчалар одам умрини узайтириши мумкин.

Тадқиқотчилар яшаш жойини ўзгартирган минглаб инсонларнинг кундалик ҳаракатини кузатган. Натижада пиёда юришга қулай ҳудудга кўчган одамларнинг кундалик қадамлари ўртача 1100 тага ошгани аниқланган. Бу эса кунига қўшимча 10-11 дақиқа фаол юриш дегани. Энг муҳими, бу ўзгариш вақтинчалик эмас – одамнинг янги муҳитга мослашган кундалик одатига айланган. Бу натижа бир ҳақиқатни очиб беради: инсон ҳар доим ҳам дангаса бўлгани учун кам юрмайди. Баъзан шаҳар уни юрмасликка мажбур қилади.

 

Камҳаракат жамият – кўринмаётган экологик муаммо

Экология ҳақида гап кетганда одатда ҳавонинг ифлосланиши, чиқиндилар ёки сув танқислиги тилга олинади. Аммо бугун шаҳар муҳити билан боғлиқ яна бир жиддий экологик таҳдид мавжуд: ҳаракатсизликка мослашган инфратузилма.

Бугунги замонавий шаҳарларда автомобиль тобора марказий ўринга чиқмоқда. Кенг йўллар, кўприклар, автотураргоҳлар кўпаймоқда, бироқ пиёдалар учун қулайлик кўпинча иккинчи планга тушиб қолади. Дарахтсиз узун кўчалар, узилиб қолган тротуарлар, хавфли чорраҳалар ва ноқулай жамоат транспорти инсонни машина ёки таксига қарам қилиб қўяди. Оқибатда эса одамларнинг кундалик ҳаракати камаяди.

Аслида бу фақат транспорт муаммоси эмас. Бу экология ва саломатлик билан боғлиқ масала ҳамдир. Чунки ҳаракатсиз ҳаёт тарзи юрак-қон томир касалликлари, қандли диабет, семириш ва руҳий тушкунлик хавфини оширади. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ҳафтасига камида 150 дақиқа фаол ҳаракатни тавсия қилади. Аммо кўпчилик бунга махсус вақт ажрата олмайди. Шундай пайтда шаҳар муҳити инсоннинг энг катта «машқ майдони»га айланади.

Агар одам ишга ёки дўконга пиёда бора олса, жамоат транспортига хавфсиз ва қулай етиб олса, боғларда бемалол сайр қилса, жисмоний фаоллик табиий равишда кундалик ҳаётнинг бир қисмига айланади. Бунинг учун спорт залига обуна ҳам, махсус режа ҳам керак эмас. Одийгина қулай кўча кифоя.

Шу нуқтада экология тушунчасига бошқача қараш зарур бўлади. Кўпчилик экологияни фақат дарахт ёки чиқиндилар билан боғлайди. Аслида эса экология инсон яшаётган муҳит унинг ҳаётига қандай таъсир қилишини ҳам англатади. Агар шаҳар инсон организмига зарар етказаётган бўлса, бу ҳам экологик муаммо саналади.

Пиёда юришга қулай кўчалар:

• автомобилга қарамликни камайтиради;

• ҳавога чиқариладиган зарарли газлар қисқаради;

• шовқин ифлосланишини пасайтиради;

• яшил ҳудудлар улушини оширади;

• аҳолини кўпроқ ҳаракатга ундайди.

Шу сабабли ривожланган давлатларда «walkable city» – пиёда юришга мос шаҳар концепцияси экологик сиёсатнинг муҳим қисмига айланган. Бугун кўплаб Европа шаҳарлари марказларни автомобиллардан тозалаб, велойўлаклар ва яшил пиёда ҳудудларини кенгайтирмоқда. Чунки улар битта муҳим нарсани тушуниб етди: инсон саломатлигини асраш – экологияни асрашнинг ажралмас қисми.

 

Ўзбекистонда вазият қандай?

Ўзбекистон шаҳарлари, айниқса, Тошкент ҳам бугун шу муаммо билан юзлашмоқда. Сўнгги йилларда янги уйлар, йўллар ва кўприклар кўпаймоқда. Аммо кўплаб ҳудудларда пиёда юриш ҳануз ноқулайлигича қоляпти.

Пиёдалар йўлаклари узилиб қолади, дарахт сояси етишмайди, чорраҳалар хавфли, ногиронлиги бор шахслар учун шароит чекланган, жамоат транспортига етиб бориш учун узоқ юришга тўғри келади, велосипед инфратузилмаси эса жуда абгор аҳволда.

Ёзнинг 40 даражали иссиғида дарахтсиз бетон кўчалар одамни юришдан кўра автомобиль ёки таксига чиқишга мажбур қилади. Натижада одамлар энг қисқа масофага ҳам автомобилда боришга одатланмоқда. Бу эса тирбандликни, ҳавонинг ифлосланишини ва камҳаракатлиликни янада кучайтиради. Ваҳоланки, ривожланган давлатларда бугун шаҳарларни айнан пиёда учун қулай қилишга катта эътибор берилмоқда.

 

Энг арзон соғлик дастури

Давлатлар одатда соғлиқни сақлаш учун миллиардлаб маблағ сарфлайди. Аммо тадқиқотлар кўрсатмоқдаки, айрим касалликларнинг олдини олишнинг энг самарали усулларидан бири – шунчаки одамлар пиёда юриши мумкин бўлган шаҳар қуришдир. Бир километр пиёдалар йўлаги баъзан янги клиникадан ҳам фойдалироқ бўлиши мумкин. Чунки соғлом жамият касалхонадан эмас, кўчадан бошланади.

Бир қарашда оддий тротуар ёки дарахтзор арзимас деталдек туюлади. Аслида эса улар инсоннинг кундалик ҳаётига, кайфиятига ва ҳатто умр давомийлигига таъсир қилади. Қулай шаҳар – бу фақат чиройли бино эмас. Бу инсонни ҳаракатга ундайдиган, нафас олишга имкон берадиган ва яшашни енгиллаштирадиган муҳитдир.

 

Кўчалар саломатлигимизга мосми?

Бугун экология фақат чиқиндиларни камайтириш ёки дарахт экиш билан чекланмайди. Энди у инсоннинг қандай яшаши, қандай юриши ва қандай нафас олиши билан чамбарчас боғлиқ.

Кўчаларимиз қандай қурилса, эртанги саломатлигимиз ҳам шунга қараб шаклланади. Агар шаҳар инсонни юришга ундаса, у соғлом бўлади. Агар шаҳар фақат автомобиль учун қурилса, касалликлар ҳам, тирбандлик ҳам, экологик босим ҳам ортади.

Демак, масала оддий: биз келажак шаҳарларини машиналар учун қурамизми ёки инсон умрини узайтириш учун?..

 

Шаҳруза САТТОРОВА