Сўнгги йилларда Марказий Осиё давлатлари, хусусан, Ўзбекистон йирик шаҳарларида янги транспорт оммалашди. Бир пайтлар фақат истироҳат боғлари ёки туристик масканлардаги вақтинчалик кўнгилочар восита сифатида қабул қилинган электросамокатлар (микромобиллик транспорти) бугун кундалик ҳаётнинг ажралмас қисмига айланиб улгурди.

Айниқса, сурункали тирбандликлар ва тирбанд соатлардаги транспорт инқирозидан чарчаган мегаполис аҳолиси учун бу восита «сўнгги километр» (жамоат транспорти бекатидан уй ёки ишхонагача бўлган масофа) муаммосининг энг оптимал ечими сифатида кўрилмоқда.

 

Углерод изини камайтираётган «яшил инқилоб»

Электросамокатларнинг оммалашиши шунчаки замонавий тренд эмас, балки йирик шаҳарлар учун стратегик экологик заруратдир. Атмосферага заҳарли газ чиқармайдиган, анъанавий ёқилғи талаб қилмайдиган ушбу транспорт воситаси қисқа масофаларда (одатда 3-5 километрлик кундалик ҳаракатларда) шахсий автомобиллардан воз кечишга ундамоқда.

Бугунги кунда кўплаб ривожланган мамлакатлар микромобилликни ўзларининг «яшил транспорт» стратегияларига киритган. Велосипед ва сифатли жамоат транспорти билан интеграциялашган электросамокатлар шаҳарларда ис гази ва ҳаво ифлосланиши даражасини сезиларли пасайтирувчи муҳим дастак ҳисобланади.

Аммо танганинг иккинчи томони ҳам бор: ушбу экологик қулайлик ортидан янги ижтимоий ва хавфсизлик инқирози етилиб келмоқда.

 

Муаммо – тартибсизлик ва ҳуқуқий бўшлиқда

Гап шундаки, Ўзбекистон кўчаларида электросамокатлар ўзига хос ҳуқуқий бўшлиқ ичида ҳаракатланяпти. Уларнинг юридик мақоми ҳали ҳануз аниқ белгиланмаган. Оқибатда, самокат бошқарувчилари гоҳ пиёдалар йўлагида одамлар ҳаётига хавф туғдирса, гоҳ катта автомобиль йўлларида машиналар оқими орасида пайдо бўлмоқда. Энг ачинарлиси, жамиятнинг катта қисми ушбу воситани ҳали ҳам оддий ўйинчоқ сифатида кўришда давом этяпти.

Муҳим факт: замонавий электросамокатлар соатига 25-30 км ва ундан юқори тезликка чиқиш имкониятига эга. Физика қонуниятларига кўра, бундай тезликда ҳаракатланаётган воситанинг пиёда билан тўқнашиши ёки ҳайдовчининг ҳимоя шлемисиз йиқилиши оғир тан жароҳатларига, ҳатто ўлимга олиб келиши мумкин.

Сўнгги вақтларда бир самокатда икки-уч киши бўлиб ҳаракатланаётган ўсмирлар, телефонга чалғиб машиналар йўлига чиқиб кетган ёшлар иштирокидаги бахтсиз ҳодисалар сони ортиб бораётгани ҳақида ҳам тез-тез эшитяпмиз. Шаҳар инфратузилмасининг бундай тезкор технологик оқимга тайёр эмаслиги ва назорат механизмларининг йўқлиги вазиятни янада тиклаб бўлмас даражага келтирмоқда.

 

Жаҳон тажрибаси: чеклов эмас, қоида ишлаяпти

Дунё давлатлари электросамокатлар масаласида турлича йўл тутмоқда. Бироқ умумий тенденция битта: транспортни тақиқлаш эмас, уни аниқ қоидалар билан бошқариш.

Францияда ижара электросамокатларидан фойдаланиш учун минимал ёш белгиланган, пиёдалар ҳудудида тезлик қатъий чекланган. Парижда хавфсизлик билан боғлиқ муаммолар ортидан айрим ижара хизматлари ҳатто референдум орқали чекланган.

Германияда электросамокатлар расман транспорт воситаси сифатида тан олинган. Улар учун махсус ҳаракатланиш қоидалари ишлаб чиқилган, техник талаблар белгиланган.

Сингапурда эса пиёдалар хавфсизлигига катта эътибор қаратилади. Қоидаларни бузган ҳайдовчиларга катта жарималар қўлланади, айрим ҳолатларда жиноий жавобгарликкача бориши мумкин.

Хитойнинг айрим шаҳарларида эса «ақлли назорат» тизими жорий қилинган: ижара самокатлари маълум ҳудудларда автоматик равишда тезликни пасайтиради ёки ҳаракатни чеклайди.

Бу тажриба шуни кўрсатмоқдаки, муаммо электросамокатнинг ўзида эмас. Муаммо – қоидалар, назорат ва шаҳар маданиятининг етарли даражада шаклланмаганида.

 

Ўзбекистон қандай йўлдан бориши керак?

Шаҳарларимизда электросамокатлар сони кун сайин ортиб бораётганини инобатга олсак, бу масалани ортга суриш келгусида оғир йўл-транспорт ҳалокатлари эпидемиясига кўз юмиш билан баробардир. Мутахассислар ва шаҳарсозлик экспертлари соҳани тартибга солиш учун қуйидаги кечиктириб бўлмас қадамларни таклиф қилмоқдалар:

Юридик мақомни белгилаш: Йўл ҳаракати қоидаларига «микромобиллик воситаси» тушунчасини киритиш ва уларнинг ҳуқуқ ҳамда мажбуриятларини қонунан мустаҳкамлаш.

Ёш ва идентификация чеклови: Самокат бошқарувчилари учун минимал ёш чегарасини ўрнатиш (масалан, 16 ёш) ва ижара иловаларда шахсни паспорт орқали мажбурий идентификация қилиш тизимини жорий этиш. Бу восита ёш болаларнинг қўлига тушиб қолишининг олдини олади.

Инфратузилмани мослаштириш: Шаҳарларда фақатгина самокатлар эмас, велосипедлар учун ҳам хавфсиз, узилишларсиз йўлаклар тармоғини барпо этиш. Сабаби, хавфсиз йўлак бўлмаса, ҳайдовчи барибир пиёдалар йўлагига ёки трассага чиқишга мажбур бўлади.

Техник ва рақамли назорат: Ижара компания­лари зиммасига гавжум майдонлар ва пиёдалар зоналарида тезликни автоматик тарзда (соатига 10-15 км гача) чекловчи дастурий тизимларни ўрнатиш мажбуриятини юклаш.

Чунки инновациядан қўрқиш ёки уни бутунлай тақиқлаш тараққиётни ортга суради. Бироқ қонунсизлик, маданиятсизлик ва назоратсиз муҳит мавжуд экан, ҳар қандай фойдали кашфиёт ҳам қуролга айланиши мумкин.

Шаҳарларимиз тезроқ янги реалликка мослашиши, қонун чиқарувчилар эса вазиятдан орқада қолмай, тезкор қарорлар қабул қилишлари шарт.

 

Шаҳруза САТТОРОВА