Ўзбекистон «яшил» иқтисодиётга батамом ўтиши учун яна нималарга эътибор қаратиш керак? Бу борада етакчи давлатлар тажрибалари қандай? Бугунги кунда қонун ижодкорлиги қай даражада шаффоф ишламоқда?

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси депутати, Экологик партия фракцияси аъзоси Ойбек ОТАМУРАТОВ экологик ислоҳотларнинг туб негизини ташкил қилувчи шу каби саволларга жавоб берди.

– Ойбек Бахтиёрович, Оролбўйи минтақаси мураккаб экологик вазиятни бошдан кечираётгани жаҳон ҳамжамияти томонидан ҳам эътироф этиляпти. Вазиятни янада барқарорлаштириш борасида Ўзбекистон йирик ташаббуслар ва амалий фаолият билан ҳаракат қилмоқда. Сиз Оролбўйи минтақасидан – 62-Хоразм вилояти сайлов округидан парламентнинг қуйи палатасига сайланган халқ вакили сифатида аҳолини қийнаб келаётган бир қанча муаммоларга ечим топишга ҳисса қўшиб келяпсиз. Айнан қайси экологик долзарб масалалар ечими бугун халқ ҳаётида ўз аксини топиши зарур, деб ҳисоблайсиз?

– Ҳар қандай давлатнинг ривожланишида, аҳоли турмуш фаровонлигини ошириб боришда учта тамойилга риоя қилиш ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Булар – иқтисодий ўсиш, ижтимоий ҳимоя ва экологик хавфсизлик. Уларни эса ҳеч қачон бир-биридан ажратган ҳолда тасаввур этиб бўлмайди. Мисол учун, экологик хавфсизлик таъминланмаган иқтисодиёт охир-оқибат инқирозга учрайди. Буни айрим хорижий мамлакатлар мисолида яққол кўриш мумкин. Фикримизча, аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш масаласини ҳам экологик хавфсизликни таъминламасдан туриб тасаввур этишнинг ўзи қийин.

Бугунги кунда аҳоли ҳаётида ва кундалик турмуш тарзида ижобий таъсири сезилаётган бир қатор экологик масалалар ечимига алоҳида тўхталган бўлар эдим.

Биринчи навбатда ҳаво сифатини яхшилаш масаласи долзарб бўлиб турибди. Орол денгизи қуриши натижасида вужудга келган туз ва чанг бўронларини камайтириш муҳим вазифа бўлиб қолмоқда. Шу мақсадда қуриган денгиз тубида кенг кўламли яшил ҳудудлар барпо этилмоқда. Айниқса, Орол денгизининг қуриган тубида чўлланиш ва экологик ҳалокатнинг олдини олиш мақсадида ҳар йили қарийб 200 минг гектаргача бўлган ҳудудда ҳимоя ўрмонзорлари («яшил қопламалар») барпо этилмоқда. Бугунги кунда жами қарийб 2 миллион гектар майдонда саксовул, черкез, қандим ва бошқа чўл ўсимликлари экилиб, яшил қопламалар ҳосил қилинган. Cаксовул ва бошқа чўл ўсимликлари экилиши натижасида ҳавога кўтарилаётган зарарли туз заррачалари маълум даражада камаймоқда. Бу аҳоли саломатлиги ва қишлоқ хўжалиги учун муҳим аҳамиятга эга.

Бундан ташқари, «Яшил макон» умуммиллий лойиҳаси ҳар бир маҳаллада ва шаҳар атрофларида «яшил белбоғлар» барпо этишда ўз аксини топмоқда. Бу ташаббус шаҳар ҳавосини тозалаш, соя-салқинлик яратиш ва аҳолининг экологик маданиятини оширишда халқимизнинг кундалик ҳаётига бевосита кириб борган.

Иккинчидан, олдиндан пишиб етилиб келаётган энергия танқислиги муаммоси ва «Яшил энергетика»га ўтиш зарурати мавжуд. Бундан ўн-ўн беш йиллар олдинги ҳолатни таққослайдиган бўлсак, энергия ишлаб чиқариш қувватларимиз анъанавий ёқилғига (газ, кўмир) қарам эди ва ҳаво ифлосланишига олиб келаётган асосий сабаб­лардан бири эди.

Бугунги кунда қайта тикланувчи энергия манбаларини жорий этиш (қуёш ва шамол электр станциялари) – аҳолини электр энергияси билан барқарор таъминлашга, атмосферага зарарли газлар чиқишини кескин камайтиришга хизмат қилмоқда. Масалан, жорий йилда мамлакатда яшил энергия улуши 31 фоизга етказилмоқда.

Учинчи муҳим жиҳат – иқлим ўзгариши оқибатида дарё ва сув ҳавзаларида сув сатҳининг камайиши натижасида келиб чиқаётган сув танқислиги ва қишлоқ хўжалигида сувни тежаш масаласи.

Томчилатиб суғориш ва ёмғирлатиб суғориш каби сув тежовчи технологияларга оммавий ўтиш деҳқонлар ва аҳолининг сув ресурс­ларидан оқилона фойдаланишини таъминлаб, ичимлик сув тақчиллигининг олдини олишга қаратилган амалий қадам ҳисобланади.

Айниқса, сўнгги йилларда қабул қилинган экологик дастурлар доирасида экологик қоидабузарликларга қарши курашиш кучайтирилди ва мамлакат бўйлаб атроф-муҳитни яхшилашга қаратилган тизимли мониторинг йўлга қўйилди. Бу ўзгаришлар аҳоли саломатлигини сақлаш ва тоза табиатни келажак авлодга етказишда муҳим пойдевор бўлмоқда.

– Сиз юқорида айтиб ўтган ресурслардан унумли ва оқилона фойдаланиш масаласи бевосита аҳолининг экологик маданияти билан боғлиқ бўляпти. Ўтган йили 2030 йилгача экологик маданиятни юксалтириш бўйича кенг кўламли стратегик режалар белгилаб олинди. Уларни изчил ва тўлиқ амалга ошиши учун сизнинг назарингизда яна қайси жиҳатларга кўпроқ эътибор қаратиш керак?

–  Менинг назаримда, режалар изчил амалга ошиши учун қуйидаги устувор жиҳатга эътибор қаратиш муҳим:

Рағбатлантириш механизмларини кучайтириш. Экологик маданиятни фақатгина тарғибот билан шакллантириб бўлмайди. Чиқиндиларни саралаган ёки муқобил энергиядан фойдаланган фуқароларга реал моддий рағбат (солиқ имтиёзлари, коммунал тўловларга чегирмалар) бериш амалиётини жорий этиш керак.

Инфратузилма билан таъминлаш. Одамларда экологик маданият бўлса-да, унга амал қилиш учун шароит етарли бўлиши керак. Ҳар бир маҳалла ва турар жой мажмуаларида чиқиндиларни саралаб ташлаш контейнерларини кўпайтириш ва эко-дўконлар тармоғини кенгайтириш энг муҳим қадамдир. Амалга оширилаётган чора-тадбирларнинг ҳуқуқий асослари билан Экология қўмитасининг расмий сайти орқали танишиб, жамоатчилик назоратида янада фаолроқ иштирок этиш имконияти мавжуд.

Қисқача айтганда, экологик маданиятни юксалтиришнинг энг самарали йўли – экологик билим, шахсий масъулият ва жамоатчилик иштирокини бир-бири билан уйғунлаштиришдир. Шунда белгиланган стратегик мақсадларга тўлиқ эришиш имкони пайдо бўлади.

– Бизда экологик қонунчилик анча такомиллашиб боряпти. Янги-янги қонун лойиҳалари қизғин муҳокамалардан ўтиб, қабул қилиняпти. Аммо баъзи ҳолларда қонунбузарга чора кўриш ёки жарима тўлатиш табиатга етказилган улкан зарар учун муносиб бадал бўла олмаётгани ҳам сир эмас. Шу маънода, қонун ижодкорлиги қай даражада шаффоф ва адолатли деб айта оласиз?

– Экологик қонунчиликдаги жарималар табиатга етказилган ҳақиқий зарар кўлами ва миллий бойликларни тиклаш харажатларига ҳар доим ҳам мос келмаётгани – объектив ҳақиқат. Янги қонун лойиҳалари қабул қилинишидан аввал Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари муҳокамаси порталида эълон қилинади. Фуқаролар ва жамоатчилик ўз таклифларини билдириши мумкин, бу жараён шаффофликни таъминлашга хизмат қилади.

Бироқ қонун ижодкорлиги жараёнида муҳокамалар ошкора бўлса-да, амалиётда уларнинг адолатлилиги ва таъсирчанлигини баҳолашда айрим муаммолар мавжуд. Атроф-муҳитга етказилган зарар (масалан, ноқонуний дарахт кесиш ёки сувни ифлослантириш) кўпинча фақат белгиланган базавий ҳисоблаш миқдори (БҲМ)даги маълум жарималар билан чекланиб қолади. Бу эса табиатга етказилган узоқ муддатли, глобал зарарни қоплашга етмайди.

Қонунчиликда жавобгарликни реал зарарга мослаштириш талаби борган сари устуворлик касб этмоқда. Хусусан, Жиноят кодексига киритилган сўнгги ўзгартиришларга кўра, табиатга етказилган оғир зарар учун нафақат жарималар миқдори (БҲМнинг 400-600 бараваригача) оширилган, балки озодликдан маҳрум қилиш каби жиноий жазолар ҳам қатъийлаштирилмоқда.

Муҳокамаларнинг адолатлилиги ва қонунларнинг ишлаши кўп жиҳатдан жамоатчиликнинг фаоллигига, Экология қўмитаси ва фуқаролик жамияти институтлари ўртасидаги уйғунликка боғлиқ.

Қонун лойиҳаларини яратиш босқичи шаффоф, аммо жарималарнинг табиатга етказилган улкан зарарга муносиб бадал бўлишини таъминлаш, экологик компенсация тизимини тўлиқ қайта кўриб чиқишни ва Экологик кодекс каби яхлит, замонавий тизимларни жорий этишни талаб этади.

– Ўз соҳасини чуқур билган иқтисодчи сифатида, айтинг-чи, барча соҳаларда мақсад қилганимиз «яшил» иқтисодиёт тамойилларига қачон тўлиқ ўта оламиз? Бунинг учун нималарга кўпроқ эътибор қаратиш керак?

– Яшил иқтисодиётга мутлақо чегарасиз ёки юз фоиз тўлиқ ўтиш мураккаб ва эволюцион жараён бўлиб, Ўзбекистонда бу борадаги асосий стратегик марралар ва вазифалар 2030 йилгача ҳамда ундан кейинги даврга мўлжалланган. Тўлиқ трансформацияга эришиш учун узоқ муддатли мақсадларни босқичма-босқич амалга ошириш талаб этилади.

Давлатимиз раҳбари томонидан барқарор «яшил» ўсишни таъминлаш учун қуйидаги асосий устувор йўналишларга эътибор қаратишга йўналтирилган сиёсат олиб борилмоқда. Булар – энергетика секторини диверсификация қилиш ва энергия самарадорлигига эришиш, ресурслардан оқилона фойдаланиш ва чиқиндисиз технологиялар, «Яшил» молиялаштириш механизмларини ривожлантириш, инсон капитали ва «яшил» иш ўринлари.

Мамлакатда ушбу йўналишдаги ислоҳотлар, хусусан, Ўзбекистон Республикасининг «Яшил иқтисодиёт»га ўтиш стратегияси доирасида жадал олиб борилмоқда.

Тўлиқ муваффақиятга эришиш учун давлат, хусусий сектор ва ҳар бир фуқаронинг уйғун ҳамкорлиги муҳим аҳамиятга эга.

– Сиз дунёнинг энг етакчи давлатларидан бирида таълим олган экансиз. «Япон мўъжизаси» деган тушунча сизнингча айнан нималарда кўринади? Экологик маданият, таълим тизими, қонун ижодкорлиги ва инсоний қадриятлар борасида ҳар икки давлатни муқояса қилиб кўрганда қандай хулосалар пайдо бўлади?

– «Япон мўъжизаси» бу – инсон капиталига, миллий қадриятларга таянган ҳолда, қисқа фурсатда хомашё танқислиги ва табиий офатларни енгиб ўтиб, юқори технологияли ва барқарор жамият қуришдир. Бу мўъжиза кучли интизом, узлуксиз билим олишга интилиш ва жамият манфаатини шахсий манфаатдан устун қўйишда яққол намоён бўлади.

Ҳар икки давлат – Япония ва Ўзбекистондаги мавжуд тизимни соҳалар кесимида муқояса қилганимизда қуйидаги хулосалар пайдо бўлади:

1. Экологик маданият.

Япония: атроф-муҳитга эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиш боғча ёшидан бошланади. Чиқиндиларни саралаш, табиат ресурсларини тежаш ва «яшил» технологиялардан фойдаланиш миллий менталитет даражасига кўтарилган.

Ўзбекистон: кейинги йилларда экологик таълим тизимини ривожлантириш, «яшил» боғларни кўпайтириш ва аҳолининг экологик саводхонлигини ошириш бўйича кенг кўламли ишлар олиб борилмоқда. Аммо кундалик турмушда бу маданиятни тўлиқ автоматизмга айлантириш учун вақт ва тизимли тарбия талаб этилади.

2. Таълим тизими.

Япония: таълим тизими ўқувчини нафақат билимли, балки жамиятнинг интизомли, меҳнатсевар ва масъулиятли аъзоси қилиб тарбиялайди. Масалан, мактабларда фаррошлар йўқ, ўқувчилар синфхона ва ошхоналарни ўзлари тозалашади. Бошланғич синфларда билим эмас, боланинг шахсий фазилатлари баҳоланади.

Ўзбекистон: Ўзбекистонда таълим сифатини ошириш, замонавий билим беришга катта эътибор қаратилмоқда. Таълим агентликлари томонидан Япониянинг илғор, тартиб ва жамоавийликка ўргатувчи методикалари мактабларга босқичма-босқич татбиқ этилмоқда.

3. Қонун ижодкорлиги.

Япония: қонунлар мукаммал ишлаши ва ҳар бир фуқаро унга сўзсиз риоя қилиши билан ажралиб туради. Ҳуқуқий маданият шу даражадаки, қонун ижодкорлиги кўпроқ жамиятдаги ахлоқий нормалар ва урф-одатларга мос равишда, инсон манфаатларини ҳимоя қилиш учун хизмат қилади.

Ўзбекистон: қонунчилик базаси жадал ривожланмоқда, аммо энг асосий фарқ қонунларнинг ижро этилишида ва фуқароларнинг қонунга итоаткорлик даражасида кўринади.

4. Инсоний қадриятлар.

Япония: жамиятда жамоавий бирдамлик, кексаларга ҳурмат, ўз ишига садоқат ва Ватанга муҳаббат устувор ҳисобланади. Шахсий манфаат жамоа ёки давлат манфаатига зид келмаслиги керак.

Ўзбекистон: меҳмондўстлик, оила муқаддаслиги, меҳр-оқибат ва катталарга ҳурмат каби инсоний қадриятлар ҳар иккала давлатга ҳам хосдир. Фарқи шундаки, японлар бу анъаналарни иқтисодий ва технологик ривожланишнинг локомотивига айлантира олишган.

Ҳар икки давлат ҳам бой маданий мерос ва инсоний қадриятларга эга. Япон тажрибаси шуни кўрсатадики, ривожланишнинг асоси бу – қатъий тартиб-интизом, чуқур билим ва табиатга бўлган ҳурматнинг ҳар бир фуқаро онгида умуммиллий ғояга айланишидир. Ўзбекистон ҳозирда ана шу илғор стандартларни ўзининг миллий қадриятлари билан уйғунлаштирган ҳолда ривожланиш сари дадил қадам ташламоқда.

– Ҳамиша халқ дарди билан билан бўлиб, халқ орасида юрган депутат Ойбек Отамуратов халқнинг эртасини қандай тасаввур қилади?

–  Халқнинг дарди билан яшаш биз учун мажбурият. Депутатларимиз халқ орасида бўлар экан, уларнинг муаммоси, дарду ташвиши билан яқиндан танишиш ва ушбу муаммоларни ҳал қилиш имкони кенгаяверади.

Зеро, халқнинг орзу-ўйлари, ташвишидан хабардор бўлиш, унга ёрдам бериш ҳар бир депутатнинг чин инсоний бурчидир.

Ҳеч шубҳасиз, мен ҳам халқнинг эртасини давлат раҳбаримиз томонидан олиб борилаётган оқилона сиёсатда, мақсад қилиб қўйилган асосий устувор йўналишларда – сифатли таълим ва билимли ёшлар, соғлом атроф-муҳит ва «яшил» келажак, ҳар бир маҳалланинг комплекс ривож­ланиши, энг чекка ва «оғир» ҳудудлардаги аҳолининг ҳам турмуш даражаси юқори бўлишида кўраман.

Депутат сифатида халқнинг эртасини «ҳар бир фарзанди хавфсиз ва сифатли таълим оладиган, экологик тоза муҳитда яшайдиган ва ижтимоий муаммолари тизимли ҳал этилган фаровон жамият» сифатида тасаввур қиламан ва бу йўлда бевосита халқ ичида юриб шу фаолиятга ўз ҳиссамни қўшишга ҳаракат қиламан.

 

«Oila va TABIAT» мухбири

Ғулом БОБОЖОНОВ

суҳбатлашди.