Бугунги кунда дунёда энергия ресурсларига бўлган эҳтиёж ортиб бормоқда. Табиий газ, нефть ва кўмир каби анъанавий ёқилғилардан ортиқча фойдаланиш эса экологик муаммоларни янада кучайтиради. Шу сабабли қайта тикланувчи энергия манбаларига қизиқиш тобора кучайиб бораяпти. Бу борада истиқболли йўналишлардан бири бўлган биогаз технологияси алоҳида аҳамиятга эга.

Биогаз органик чиқиндиларни қайта ишлаш натижасида ҳосил бўладиган экологик тоза ёқилғи ҳисобланади. У чорвачилик чиқиндилари, қишлоқ хўжалиги қолдиқлари ҳамда маиший органик чиқиндилардан олинади. Биогаз технологияси бир вақтнинг ўзида икки муҳим масалани ҳал этади: энергия ишлаб чиқариш ва чиқиндиларни зарарсизлантириш.

Қишлоқ хўжалиги ривожланган Ўзбекистон учун биогаз катта иқтисодий ва экологик аҳамиятга эга. Айниқса, чорвачилик фермалари ва агросаноат мажмуаларида ушбу технологияни жорий этиш орқали энергияни тежаш, атмосферага чиқариладиган зарарли газлар миқдорини камайтириш ҳамда органик ўғит ишлаб чиқариш имконияти мавжуд.

Биогаз органик моддаларнинг кислородсиз муҳитда микроорганизмлар таъсирида парчаланиши натижасида ҳосил бўладиган газлар аралашмасидир. Унинг асосий қисмини метан ва карбонат ангидрид ташкил этади. Метан миқдори юқори бўлгани сабабли биогаздан иситиш, электр энергияси ишлаб чиқариш ва овқат тайёрлашда фойдаланиш мумкин.

Биогаз олиш жараёни махсус биореакторларда амалга оширилади. Уларда ҳайвон чиқиндилари, ўсимлик қолдиқлари ёки озиқ-овқат чиқиндилари қайта ишланади. Жараён натижасида биогаз билан бир қаторда юқори сифатли биоўғит ҳам ҳосил бўлади.

Мамлакатимизда ҳар йили миллионлаб тонна органик чиқиндилар ҳосил бўлади. Мутахассислар ҳисоб-китобларига кўра, Ўзбекистонда йилига 8-9 миллиард куб метргача биогаз ишлаб чиқариш имконияти мавжуд. Бу кўрсаткич мамлакат энергия эҳтиёжининг қарийб 10 фоизига тенг.

Сўнгги йилларда мамлакатда «яшил» энергетика соҳасидаги амалий ишлар кескин фаоллашди. Давлат дастурлари асосида юзлаб чорвачилик ва паррандачилик хўжаликларида биогаз қурилмаларини жорий этиш режалаштирилган. 2017-2019 йиллар давомида 726 та йирик фермада биогаз қурилмаларини ўрнатиш дастурининг қабул қилингани ушбу соҳанинг стратегик аҳамиятга эга эканини кўрсатади.

Мамлакатимизда бир қатор намунавий лойиҳалар амалга оширилди. Хусусан, Андижон вилояти биогаз технологияларини жорий этишда етакчи ҳудудлардан бири сифатида эътироф этилмоқда. Булоқбоши туманида ишга туширилган йирик биогаз мажмуаси нафақат энергия ишлаб чиқариш, балки иссиқхона хўжалик­ларини энергия билан таъминлашда ҳам самарали натижалар бермоқда. Лойиҳа натижасида атмосферага чиқариладиган карбон газлари миқдори камайиб, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ҳосилдорлиги ошган.

Наманган вилоятида ҳам фермер хўжаликлари негизида биогаз қурилмалари ишга туширилиб, аҳолини арзон энергия билан таъминлаш бўйича ижобий тажриба шакллантирилмоқда.

Қашқадарё вилоятининг Яккабоғ туманида амалга оширилган лойиҳалар эса биогаздан электр энергияси ишлаб чиқариш ва сув насосларини ишлатишда самарали фойдаланиш мумкинлигини кўрсатди. Мазкур ҳудудда биогаз технологияси ёрдамида фермерлар ва маҳаллий аҳоли энергия харажатларини сезиларли даражада камайтиришга эришмоқда.

Ҳозирги вақтда Ўзбекистон тўлиқ биогаз энергетикасига ўтган давлат эмас. Энергия ишлаб чиқаришнинг асосий қисми ҳануз табиий газ ҳиссасига тўғри келади. Бироқ биогаз соҳасидаги ислоҳотлар сўнгги йилларда сезиларли даражада жадаллашди. Мавжуд маълумотларга кўра, биогаз қурилмалари асосан чорвачилик ва агросаноат тармоқларида жорий этилмоқда. Мутахассислар фикрича, мавжуд ресурслардан тўлиқ фойдаланилса, келажакда бу кўрсаткични бир неча баробар ошириш мумкин.

Биогаз соҳасида қатор муаммолар ҳам мавжуд. Аввало, биогаз қурилмаларини ўрнатиш харажатлари юқори ҳисобланади. Айрим фермер хўжаликларида ушбу технология бўйича малакали мутахассислар етишмайди. Шунингдек, аҳолининг биогаз технологиялари ҳақидаги хабардорлик даражаси ҳам етарли эмас. Бундан ташқари, айрим ҳудудларда техник хизмат кўрсатиш тизими етарлича шаклланмагани сабабли қурилмалардан самарали фойдаланиш қийинчилик туғдирмоқда.

Ўзбекистонда биогаз технология­сининг истиқболи юқори баҳоланмоқда. Чунки мамлакатда органик чиқиндилар базаси жуда катта. Айниқса, чорвачилик ривожланган Самарқанд, Андижон, Наманган, Қашқадарё ва Фарғона вилоятлари биогаз ишлаб чиқариш учун катта салоҳиятга эга.

Япония ва Европа давлатлари билан ҳамкорликда метан ишлаб чиқариш ҳамда чиқиндиларни қайта ишлаш бўйича янги лойиҳалар муҳокама қилинмоқда. Бу эса келажакда Ўзбекистонда биогаз саноатини янада ривожлантириш имкониятларини кенгайтиради.

Хулоса қилиб айтганда, биогаз технологияси Ўзбекистон учун экологик ва иқтисодий жиҳатдан муҳим йўналишлардан бири ҳисобланади. У чиқиндиларни қайта ишлаш, энергияни тежаш, атмосфера ифлосланишини камайтириш ҳамда қишлоқ аҳолисини арзон энергия билан таъминлаш имконини беради.

Шаҳноза КУЛМАТОВА

тайёрлади.