Тошкентнинг Чилонзор ва Учтепа туманида рўй берган навбатдаги дарахткушлик ҳаммамизни даҳшатга солди.

Сабаби, салгина аввал Чилонзордаги дарахтлар можаросидан туман прокурори ва ҳокими ишдан олинган, шаҳар прокурори ва шаҳар ҳокимига ҳайфсан эълон қилинганди. Айбдорларга жиноят иши ҳам қўзғатилганди ва уларнинг жазоланиши кутилаётганди. Бироқ, қонунбузарларни бу ҳолатлар ҳам чўчита олмади, уларни ҳеч нарса тўхтата олмади. Энг ёмони нима биласизми, бундай ҳолатлар ҳали яна такрорланиши аниқ.

Мана биз кўрдик, ўтган беш йил ичида экология соҳасидаги жазолар кучайтирилди, айниқса, дарахтларни кесиб юбориш ҳолатлари бўйича. Лекин бу самара бердими? Йўқ, кутилган самарани кўрмадик. Дарахтларни ноқонуний кесганлик учун Жиноят кодексининг 198-моддасидаги жазолар ким учун таъсирчан, ким учун у қадар таъсирли эмаслигини ўйлаб кўрдикми? Сиз ўғрилик қилгани ёки гиёҳванд моддаларни ўтказгани учун қамалган инсонларни жуда кўп кўргансиз ёки эшитгансиз тўғрими, лекин дарахтларни қирғин қилган бирорта одамнинг қамалгани ҳақида эшитганмисиз? Эшитмагансиз!

Жиноят кодексининг 198-моддасидаги жазолар оддий инсонларни, яъни ўртаҳол ва камбағал инсонларни қўрқитиши, уларга таъсир қилиши мумкиндир, лекин пулга кўмилган ҳамда дарахткушлик ортида турган сохта тадбиркорларни чўчита олмайди. Чунки бу модданинг 4-қисмида агар зарар 3 карра миқдорида қопланса, озодликни чеклаш ва озодликдан маҳрум қилиш жазоси қўлланилмаслиги айтилган. Ҳамма гап шунда.

Ўлимдан бошқа ҳамма нарсанинг иложи бор деб ҳисобловчи ўша Чилонзор ёки Учтепадаги дарахтларни қирғин қилган ва аслида сояда юрувчи «тадбиркор»нинг нима, ҳисоб-китоби йўқ деб ўйлайсизми? Ундай эмас, уларнинг барча режалари, барча ҳисоб-китоблари пухта бўлган, улар жамоатчилик ҳозиргидек талвасага тушишини ҳам олдиндан ҳисобга олган. Фақат улар «риск»лар устида бош қотирган, яъни уларга қанча зарар бўлишию, қанча фойда бўлиши ҳақида ўйлаган холос. Якун барибир даромад билан тугашига кўзи етиб, бир кундаёқ йўқ қилиб қўя қолган дарахтларни.

Тасаввур қилинг, «уддабурон» тадбиркор пойтахтнинг марказий ҳудудидан 30 сотих жойга ҳокимнинг қарорини чиқартириб, ҳудудни ўраб олган, бу ерда кўп этажли хонадонлар қуриб сотишни режа қилган. Кутилаётган даромад 50 млрд. сўм. Бироқ, бу ерда 60 та «бош оғриқ», яъни 60 та кўп йиллик дарахт бор. Шу жойида плюс-минуслар солиштирилади: мораторий бор, дарахтлар кесилса, табиатга 500 млн. сўм зарар ҳисобланади ва компаниянинг қўғирчоқ раҳбарига ЖКнинг 198-моддаси билан иш очилади ва у уч йилгача қамалиб кетиши мумкин.

Бироқ, бу зарар 3 баробар қилиб, яъни 1,5 млрд. қилиб тўланса, ҳеч ким қамалмайди, озодликдан чеклаш ҳам берилмайди, 60 млн. сўмгача жарима ёки 3 йилгача ахлоқ ишлари берилиши мумкин. Бўлди, тадбиркорни бошқа ҳеч нарса қизиқтирмайди, киприк қоқмай ўша 60 та дарахтни бир кечада кестириб, қўпориб ташлайди.

Чунки, унинг бу «операция»дан кўрадиган зарари 1,5 млрд.дан салгина ошса, якунда оладиган фойдаси 48 млрд. бўлади. Бундай вазиятда у барибир якунда унга фойда келтирадиган қонунбузилиш вариантини танлайди. Афсус­ки, айни пайтда тизим мана шундай ишламоқда.

Таклиф: жазоларни кучайтириш керак, Жиноят кодекси 198-моддасидаги зарарни 3 баробар миқдорида қоплаш амалиётидан барибир табиатга ҳеч қандай фойда бўлмаяпти, бу «енгиллик» фақатгина бой ва пулдор дарахткушлар учунгина фойда бўлиб чиқди. Олиб ташлаш керак буни. Ҳамда биринчи навбатда, «сояда» қолиб кетаётган анави «уддабурон» тадбиркорни жазолаш керак. Ва энг асосийси, дарахтларни ноқонуний тарзда кесиб, табиатга жуда кўп миқдорда зарар етказган тадбиркордан унга ажратилган ерлар давлат захирасига қайтариб олиниши зарур. Мана шундай ҳуқуқий механизмларни жорий қилиш тўғри бўлади.

Саидали

МУХТОРАЛИЕВ,

Ҳуқуқшунос