Ўзбекистон ҳудудида сўнгги 10 йилда олти  маротаба 6-8 балли зилзила содир бўлган

Яқинда мамлакатимизнинг деярли барча ҳудудида кузатилган 5-6 балли ер қимирлаши кўпчиликни қўрқувга солиб қўйди. Ҳатто «зилзила яна қайта бўларкан», «тунда ер қаттиқ қимирлармиш» каби ёлғон ахборотлар тарқалиб, баъзилар бунга ишониб ҳам қолди. Ярим тунгача уйига кирмасдан совуқда кўчада ўтирганлар, ташқарида кўрпа-тўшак қилиб тонг орттирганлар бўлди.

Қолаверса, яқинда ижтимоий тармоқларда Фавқулодда вазиятлар вазирлиги Ўзбекистон ҳудудларида 6 баллдан 9 баллгача зилзила кузатилиши мумкин бўлган 359 шаҳар рўйхатини эълон қилгани билан боғлиқ хабарлар тарқалди. Бу эса барчани бирдек хавотирга солиши табиий албатта.

Аммо Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ушбу хабарни ўрганиб тезда муносабат билдирди ва бу мутлақо асоссиз, ёлғон ахборот эканини ўзининг расмий саҳифаларида эълон қилди. Лекин одамларнинг хаёлида қўрқув ҳадиги буткул ариган эмас.

Хўш, юртимизда ҳам яқинда Туркияда бўлгани каби кучли зилзилалар содир бўлиши қанчалик эҳтимолга яқин? Одамларнинг хавотир олишлари асослими?

– Ўзбекистон геологик жойлашувига кўра, Ўртаер денгизи – Осиё сейсмик камарида жойлашган, – дейди Фавқулодда вазиятлар вазирлиги Сейсмопрогностик мониторинг маркази бошлиғи Қаҳрамон Қўчқаров. – Шу боисдан, республикамиз ва унга чегарадош ҳудудларда тез-тез зилзилалар содир бўлиб туриши табиий ҳол. Бироқ бизда кучли зилзила бўлади деб ҳам аниқ айтолмаймиз. Чунки юртимиз сейсмик фаол минтақада жойлашган. Таъкидлаш керакки сўнгги 10 йил мобайнида юртимизда жами 6 маротаба 6-8 балли зилзилалар содир бўлган. Шунингдек марказ томонидан 2023 йил 1 январдан бугунги кунга қадар магнитудаси (М= 2,8 – 6,8) бўлган 250 дан ортиқ зилзилалар қайд этилган. Нафақат бизда, балки Марказий Осиёда ҳам йилига 10-15 га яқин 4 магнитудадан юқори бўлган зилзилалар содир бўлади.

Ўзбекистонга чегарадош ҳудудларни оладиган бўлсак, бир йилда ўртача 2 мингдан ортиқ зилзилалар содир бўлади. Буларнинг баъзилари бизга сезилади баъзилари эса умуман сезилмайди. Аксариятини фақат сейсмик станцияларгина сезади холос.

Натижаси номаълум  мониторинг

Туркияда юз берган зилзила оқибатида кўплаб бинолар зилзилага бардош беролмагани сабабли қулаб тушди. Бу эса биноларнинг қурилиш жараёнида сифатсиз маҳсулотлардан фойдаланилгани ва «мендан кетгунча» қабилида қурилганини кўрсатиб қўйди. Ушбу вайронагарчиликдан сўнг тегишли мутасаддилар томонидан юртимиздаги қурилиш объектларида ҳам зилзилага бардош бериш даражасини текшириш ишлари бошлаб юборилди. Зилзилабардошлилик даражаси паст бўлган бинолар аниқланиб уларни қурган ташкилотлар жаримага тортилди, қурилиш меъёрлари жавоб бермайдиган қурилиш объектларини қуриб фойдаланишга топширганлар жавобгарликларга тортилди.

Аммо шу кунгача зилзилага бардош беролмайдиган биноларнинг қурилиши тўхтатилди деган хабарни ҳеч қаерда эшитмадик ва кўрмадик. Шу ўринда савол туғилади: Зилзилага бардош беролмайдиган бинолар аниқланган бўлса уларнинг тақдири нима бўляпти? Қурилиш ишлари тўхтатилганми ёки давом этяптими?

– Қурилиш объектларининг зилзилабардошлилик даражасини текшириш ишлари ҳали давом этмоқда, – дейди Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги ахборот хизмати бошлиғи Саидносир Усмонов. – Чунки юримизда 40 мингдан ортиқ кўп қаватли тураржой бинолари мавжуд. Зилзилабардош­лилик даражаси паст объектларда қурилиш ишлари тўхтатилади. Ҳозиргача мониторинг жараёнларида ҳали биронта зилзилага бардош беролмайдиган бинолар аниқланмаган. Лекин авваллари аниқланган ва уларда қурилиш ишлари тўхтатилиб, биноларни бузиб ташлаш чоралари кўрилган. Шунингдек, янгидан қурилаётган биноларда муаммолар аниқланса уларнинг қурилиш ишлари ҳам тўхтатилади.

Вазирлик мутасаддисининг гапидан келиб чиқадиган бўлсак, шунда бизни ҳудуддаги барча биноларнинг зилзилабардошлилик даражаси шунчалик юқорими? Унда нега олиб борилаётган мониторинг, зилзилага бардош беролмайдиган биноларни бузиш жараёнлари жамоатчилик иштирокида олиб борилмайди? Нега бу жараёнга оммавий ахборот воситалари фаол жалб этилмайди? Вазирликдан ҳатто шу вақтгача бу борада қилинган ишлар статистикасини ҳам ололмадик. Наҳотки ўтказилган текширувлар ҳам шунчаки кўзбўямачилик учун бўлса?..

Мисол учун, Корея Республикасида Туркиядаги зилзиладан сўнг янги қурилаётган биноларни энг тепасига шу бинонинг қурувчиларини чиқариб, сунъий зилзила содир қилиш орқали зилзила бардошлилигини текшириш йўлга қўйилибди. Агар 7 балл ва ундан юқори бўлган зилзилага бардош берса қурувчилар ва бино сақланиб қолар, бордию бардош бермаса бино ҳам ичидаги қурувчиларга қўшилиб қулар экан. Бу билан қурувчиларнинг ўз ишига бўлган масъулияти ва одамлар яшайдиган биноларнинг мустаҳкамлиги таъминланади. Шу орқали улар одамларнинг ишончини оқлайди ва аҳолида зилзила содир бўлганда ҳам саросимага тушиб қолишининг олди олинади.

Бизда ҳам янги қурилаётган ва қурилган бинолар мониторинг текширувларини номигагина эмас, ҳар томонлама пухта ўтказиб, бинолар қанчалик зилзилабардошлиги тўғрисидаги маълумотлар мунтазам равишда жамоатчиликка эълон қилиб борилиши шарт. Ана шундагина кичик балли зилзила бўлганда ҳам айрим бинолар деворлари ёрилиб кетмасдан мус­таҳкамлиги сақланиб қолармиди?

Мансурбек ЖАББОРОВ,

«Oila va TABIAT» мухбири