Кўплаб давлатларда ҳаво ҳарорати ташқарида ва офисда неча даражага етганда иш тўхтатилиб, ходимларга жавоб бериб юборилиши, қандай ҳаво ҳароратида иш вақти қисқартирилиши аниқ-тиниқ белгилаб қўйилган.

Соат 9:00 бўлишига қарамай ҳаво яхшигина иссиқ. Кимдир қуёш найзаларига соябонни қалқон қилган бўлса, кимдир бу вазифани бош кийимига ишониб топширган. Кимдир ишга, кимдир ўқишга бориш учун югургилайди, бахтга қарши бир дарахт учи қимирламайди. Айтганча, шамол бўлган тақдирда ҳам қимирлайдиган дарахтнинг ўзи йўқ. Нафас ростлагани соя-салқин топа олмайсиз.

Ўзбекистонда сўнгги йилларда аномал иссиқ кунлар сони йилига меъёрдаги 15-30 кундан 25-40 кунгача чўзилмоқда. Қуёш ҳам кундан-кунга забтига оляпти. Бундай об-ҳавода уйдан чиққинг келмайди, деразаларга парда тутиб, қоронғу хонада кондиционернинг тагида жон сақлабгина ўтирсанг...

Аммо… Ишлаш керак, бошлиғингнинг кўчадаги иссиқ билан ҳам, сенинг асабларинг билан ҳам иши йўқ. Бахтга қарши меҳнат кодексимизда ҳам фалон даража иссиқдан сўнг иш тўхтатилади, ҳаво ҳарорати пистон даражага етганда иш вақти қисқартирилади деган «кераксиз» бандлар йўқ. Амалдаги Меҳнат кодексида «меҳнат шароити» деган умумий тушунча остига айнан ноқулай об-ҳаво билан боғлиқ ҳолатлар умуман киритилмаган, жазирама шароитда ёки ўта совуқ об-ҳавода ишлаш тартиби ҳақида ҳеч нарса тополмайсиз. Фақатгина санитария қоида ва меъёрларида тавсия бериш билан чекланилган:

«Меҳнат шароитлари бўйича йилнинг иссиқ даврида очиқ майдонларда бажариладиган ишлар 2003 йил 6 октябрда қабул қилинган №0141-03-сон СанҚваМнинг Ia-III тоифасида белгилаб қўйилган ҳаво ҳарорати даражасига мувофиқ бўлиши лозим. Унга кўра, очиқ майдонларда иш ташкил этилганда ҳаво ҳарорати 34,2°C-36,0°C дан юқори бўлганда инсон соғлиғи учун ўта хавфли ҳисобланади. Мазкур ҳолатда иш берувчига ходимлар билан келишган ҳолда иш тартибини ўзгартирган ҳолда, иш вақтини куннинг салқин вақтларига кўчириб, ишни ташкил этиши мақсадга мувофиқ бўлади». Унга кўра, 36°C – меҳнат учун хавфли меъёр.

Очиқ майдонда ишлашда ҳаво ҳароратининг хавфли чегараси 36 даража сифатида белгиланганига қарамай, бу бажариш мажбуриятини юклайдиган Меҳнат кодекси ёки бошқа қонунчилик меъёрлари билан эмас, балки тавсиявий мазмунга эга бўлган Санитария қоида ва меъёрларида акс эттирилиши, тўғриси бироз ҳайрон қоларлидир.

+28,5 даражада бир соат кам ишлайсиз

Кўплаб давлатларда ҳаво ҳарорати ташқарида ва офисда неча даражага етганда иш тўхтатилиб, ходимларга жавоб бериб юборилиши, қандай ҳаво ҳароратида иш вақти қисқартирилиши аниқ-тиниқ белгилаб қўйилган.

Масалан, Беларусда жазирама иссиқ деганда ҳаво ҳарорати максимал 30-34 даража бўлиши тушунилади. Республиканинг меҳнат қонунчилигига кўра, кун бўйи компьютер ёнида ўтирадиган офис ходимлари хона ҳарорати +28,5 даражага етганида бир соат кам ишлаш, ҳатто ҳаво ҳарорати белгиланган меъёрлардан юқори бўлганда ходимлар раҳбарини огоҳлантирмасдан ҳам иш жойини тарк этиш ҳуқуқига эга.

Энг қизиғи, нафақат иссиқда, балки совуқда ҳам белгиланган ҳарорат меъёрлардан юқори бўлса, ходимлар белгиланган имтиёзлардан фойдалана олади. Жумладан, ёзда офис ишчилари учун ҳарорат 28 даражадан юқори бўлмаслиги керак, акс ҳолда иш вақти қисқартирилиши мумкин.

Бундан ташқари, Беларусь Меҳнат кодексида иш берувчи жазирама иссиқда иш вақтини ўзгартириши, яъни ишни бир неча соат эртароқ бошлаши ёки тунги вақтга кўчириши мумкинлиги, ходимлар очиқ ҳавода ишлаётган бўлса, иссиқдан дам олиш учун махсус хоналар билан таъминлашга мажбурлиги мустаҳкамлаб қўйилган.

+32 даража иссиқда 1-2 соатдан ошмайдиган иш вақти

Россия Федерацияси Меҳнат кодексининг 212-моддасида иссиқ ҳавода иш стандартлари белгиланган бўлиб, бу меъёрлар иш берувчилардан ходимларга нормал ва хавфсиз меҳнат шароитларини таъминлашни талаб қилади. Санитария меъёрларига кўра, мавсум ва ходимларнинг жисмоний фаоллигига қараб, +16 даражадан +25 даражагача ҳарорат мақбул ҳисобланади. Агар термометрлар белгиланган чегарадан юқори бўлса, иш берувчида бир қатор мажбуриятлар юзага келади.

Агар хонадаги ҳарорат 33 даражадан ошса, қонунчиликка мувофиқ, ишчилар умуман ишламасликка ҳақли. Ҳомиладор аёллар, 40 ёшдан катта ва 25 ёшгача бўлганлар иссиқда ишлашига йўл қўйилмайди.

Германияда экстремал юқори ҳарорат кузатилганда мактаб ва корхоналарда қўшимча дам олиш куни эълон қилиниши мумкин. Жазирамада ўқувчиларнинг мактабга бормаслиги федерал даражада ҳал қилинса, корхона ва ташкилотларда иш кунининг бекор қилинишини компания раҳбарияти ҳал қилиб қўя қолади. Германия меҳнат қонунчилигига кўра, ходимлар ишлайдиган биноларда ҳаво ҳарорати +26 даражадан ошмаслиги керак. Агар хона ҳарорати +30 даражадан ошса, иш берувчи хонани совитиш чораларини кўриши шарт.

Хўш, мамлакатимизда аномал иссиқ кузатилганда ишчи-хизматчилар қандай имтиёзларга эга? Фикримизча, халқаро тажрибада бўлгани каби миллий қонунчилигимизда ҳам офисда ва очиқ ҳавода ишловчилар учун ўртача меъёр белгиланиши, ҳаво ҳарорати неча даражага етганда иш вақти неча соатга қисқариши аниқ белгилаб қўйилиши, қайси даражадаги иссиқда ходимлар ишга чиқмаслик ҳуқуқига эга бўлиши қонун билан мустаҳкамлаб қўйилиши керак.

Бундан ташқари, жазирама об-ҳаво шароитида иш берувчиларнинг мажбуриятлари ҳам қонун ҳужжатларида аниқ акс эттирилиши, бунга амал қилмаганларга нисбатан жавобгарлик белгиланиши зарур.

Шаҳруза САТТОРОВА