Юртимиз табиати мўъжизаларга бой. Унинг ҳар бир ҳудудида ўзига хос сир-синоатлар мавжуд. Эл кезсангиз, бир-биридан ажабтовур манзаралар гувоҳи бўлаверасиз.

Жумладан, Қорақалпоғистон Республикасининг ҳам ўзига хос иқлими, табиий муҳити бор. Ҳайҳотдай саҳро ва қир-адирларда биз билган ва билмаган ўсимликлар ва жонзотларни учратиш мумкин. Тобора чекиниб бораётган Орол денгизи ўзидан поёнсиз шўрхок ерларни ва қумлоқларни қолдирмоқда. Бироқ табиатнинг инсониятга туҳфа қилаётган неъматлари чексиз-чегарасиз. Ана шулардан бири – ерос­ти сув ҳавзаларидир.

Оролбўйи ҳудудлари ҳам бир-биридан ширин ва чучук сув ҳавзаларига эга. Агар қудуқ қазилиб, уларни ичиб кўрсангиз, унинг мазасидан ўзингизни экологик хавф тобора ортиб бораётган ҳудудда эканингизни бир зум унутгандек бўласиз.

Оролбўйи аҳолиси, хусусан, қорақалпоғистонликлар ва хоразмлик­ларни тоза ичимлик сув билан таъминлаш ҳар доим давлатимизнинг диққат марказидаги масала саналади. Шу боис овул ва қишлоқларга водопроводлар орқали сифатли сув узлуксиз етказилиб турилибди. Бироқ аҳоли мол-ҳолларини суғориш мақсадида қўлбола качалка-қудуқлар ҳам ўрнатишган. Йўл-йўлакай ана шу қудуқ сувидан ичиб қолсангиз, уларнинг ширинлигига ҳайрон бўласиз.

Ҳа, она заминимиз саховати чексиз. Унинг ер остида инсоният учун қадрли неъматлар яширинган.

Овулма-овул йўл юриб Оролбўйига яқинлашганингиз сари ҳар жой-ҳар жойда артезиан қудуқларига кўзингиз тушади. Улардан мавж уриб сув оқиб ётибди. Қизиғи шундаки, кўпгина қудуқларнинг суви 60 даража атрофида илиқ. Уларнинг аксарияти шифобахш бўлгани боис одамлар қўлбола ванна ўрнатиб, чўмилишади. Бу иссиқ булоқлар атрофига чайла ва ўтов тиклашиб, пул ишлаётган тадбиркорлар ҳам йўқ эмас.

Чимбой туманининг ўзида уч-тўрт жойда ана шундай иссиқ сув қайнаб чиқиб турган овуллар бор. Бу ерга чўмилиш истагида келаётган одамларнинг охири кўринмайди. Ҳатто қаҳратон қиш чилласида ҳам иссиқ булоқда чўмилишга хумор элдошларимиз топилади.

Айтишларича, радион ва олтингугурт борлиги сабаб бу сувлар турли касалликларга шифо бўлар экан.

Бизнинг диққатимизни тортган нарса шу бўлдики, артезиан қудуқлари сувлари ҳисоб-китобсиз ер остидан қайнаб, мавж уриб чиқиб ётибди. Таассуфки, уни тежаш борасида ҳеч ким бош қотираётгани йўқ. Қудуқ ёнига бетонларни тиклаб, қўлбола ванна ясаб, уларда одамларни чўмилтираётган тадбиркорлар учун эса, даромадга буромад муҳим, сувни тежаш хаёлига ҳам келмайди.

Диаметри 70 см. келадиган қувурлардан қуйилаётган иссиқ сув қўлбола ванналардан тошиб, қумлоқ ерга сингиб ётибди. Тадбиркор қувурга жўмрак ўрнатиш ва сув етиб борган жойларга бир-икки туп дарахт экиб, кўкартиришни ҳам ўйлаб кўрмагани ачинарли, албатта.

Артезиан қудуқлари собиқ совет даврида чорвадорлар учун ўрнатиб берилган экан. Билганлар уларнинг ўрнатилганига ҳам ярим асрдан ошаётганини айтишади.

 Ана шундан бери ер остидан қанча сув оқиб, қумга сингиб кетди экан?! Афсуски, бу ҳақда бош қотирадиган одамнинг ўзи йўқ.

Дарҳақиқат, бундай артезиан қудуқлардан чиқаётган илиқ ва шифобахш сувлар Бухоро, Навоий ва Хоразм вилоятларида ҳам анча. Бу ҳудудларда улар тегишли мутасаддилар эътиборидан четда қолиб келмоқда. Айрим «учар»лар атрофига чайла қуриб олганини эътиборга олмаганда, қудуқ сувлари мутлақо назоратсиз оқиб ётибди. Уларни жиловлаш ва зарур эҳтиёжлар учун ҳисоб-китоб билан фойдаланишни йўлга қўйиш вақти етмадими?

– Марказий Осиё, хусусан юртимиз Ўзбекистонда сув тақчиллиги йил сайин ортиб бораётган бир паллада ер ости сувларидан ҳам тежамкорлик билан фойдаланиш бош масала саналади, – дейди мавзуга оид ўз муносабатини билдирар экан физика ва табиатшунослик фани ўқитувчиси Ш.Матсапаева. – Жойлардаги масъ­уллар, Ўзбекистон Экологик партияси фаоллари мамлакатимиздаги артезиан қудуқлари ҳисоб-китобини юритиш, уларни ўз назорати остига олишлари муҳим, деб ўйлайман.

Меҳнат фахрийси Эркин Олломовнинг фикрига кўра, артезиан қудуқлари тадбиркор ва ишбилармонларга фойдаланиш учун берилганида, албатта уларга сув сарфини ҳисоблагич ўрнатиш лозим. Аслида барча артезиан қудуқларига жўмрак ўрнатиш унчалик катта муаммо эмас.

Баъзи артезиан қудуқларидан ер ости суви куннинг маълум бир вақтида отилиб чиқади. Бундай ҳолатда сув сиғимини қабул қиладиган махсус цистерналар ўрнатиш ва ана шу захирага тўпланган сувдан эҳтиёжлар учун фойдаланиш мумкин.

Аксарият артезиан қудуқларида сув кеча-кундуз отилиб чиқиб ётибди. Бундайларга эса, зудлик билан жўмрак ўрнатиш зарур. Чунки ер ости сув ҳавзаларининг ҳам охири бор, улар абадий оқиб ётмайди. Ахир, исрофгарчилик ва инсоният эътиборсизлиги туфайли мавж урган денгизлар қуриб адо бўлди-ку.

Хулоса шуки, бугунги кун инвесторлар, янгидан-янги ташаббус­лар даври. Артезиан қудуқларидан отилиб чиқаётган иссиқ сувларни ҳам янги ташаббуслар билан аҳоли эҳтиёжига йўналтириш мумкин. 60 даража илиқ сувни унча олис бўлмаган Чимбой, Шуманой туманлари маркази ва Нукус шаҳридаги кўпқаватли хонадонларга етказиш, биноларни иситишга сарфлаш усулларини ишлаб чиқиш муаммо эмас. Бунинг учун ҳафсала ва иштиёқ етарли бўлса, бас.

Эрпўлат БАХТ