Дунёнинг кўплаб шаҳарлари XX асрнинг иккинчи ярмида ва XXI аср бошида ўткир ҳаво ифлосланиши муаммосига дуч келган, бироқ тизимли ва қатъий чоралар орқали бу вазиятни сезиларли даражада яхшилашга муваффақ бўлган. Бу тажрибалар Ўзбекистон учун, айниқса, Тошкентдаги мавжуд муаммолар контекстида жуда муҳим аҳамиятга эга.

Хорижий мамлакатлар тажрибасини уч асосий йўналиш бўйича таҳлил қилиш мумкин: транспортни бошқариш, саноат ва энергетикани трансформация қилиш ҳамда ҳаво сифати мониторинги ва тезкор бошқарув тизимини яратиш.

Транспортни бошқариш ва

чегаралаш тажрибаси

(Лондон, Париж, Стокгольм)

Ҳаво ифлосланишининг асосий манбаи бўлган автотранспорт чиқиндиларини назорат қилишда Ғарбий Европа шаҳарлари энг кескин ва самарали чораларни қўллаган. Лондон тажрибаси бунга ёрқин мисолдир. 2003 йилда жорий қилинган «Тирбандлик тўлови» (Congestion Charge) тизими 2017 йилда Ультра паст чиқинди зонаси (Ultra Low Emission Zone - ULEZ) тизими билан кучайтирилди. ULEZ марказий зонага кирадиган ва Евро-4 (бензин) ёки Евро-6 (дизел) экологик стандартларига жавоб бермайдиган эски автомобиллардан кунлик юқори тўлов (ҳозирда 12,5 евро атрофида) ундиради. Бу чора эски, кўп ифлослантирувчи автомобилларнинг шаҳарга киришини кескин чеклади ва аҳолини тозароқ ёки электр транспорт воситаларига ўтишга мажбур қилди. Натижада, ULEZ зонасида азот диоксиди (NO2) сезиларли даражада пасайди.

Бу тизимнинг йирик шаҳарларимизда дарҳол жорий қилиниши қийин бўлса-да, бироз соддалаштирилган кўриниши – масалан, эски, техник кўрикдан ўтмаган ва чиқиндиси меъёрдан юқори бўлган автомобиллардан шаҳар марказига кириш учун юқори экологик йиғим ундириш ёки уларни бутунлай тақиқлаш самарали натижа бериши, шубҳасиз. Шунингдек, жамоат транспорти ва велосипед инфратузилмасини устувор ривожлантириш орқали шахсий автомобилларга бўлган талабни камайтириш муҳим.

Париж ва Мадрид каби шаҳарлар эса «Транспорт дифференцияси» сиёсатини қўллайди. Ҳаво ифлосланиши юқори бўлган кунларда улар автомобиль давлат рақамларининг тоқ ёки жуфтлигига қараб шаҳарга киришни чеклайди. Бундай тезкор чоралар ҳаводаги зарарли заррачаларнинг қисқа муддатда камайишига олиб келган.

Ўзбекистон шароитида бундай тезкор чекловлар, айниқса, инверсия кунларида, яхши наф бериши мумкин.

Саноат ва энергетикани

трансформация қилиш

(Пекин, Европа Иттифоқи)

Саноат ва иситишдан келадиган чиқиндилар муаммосига қарши курашда Хитойнинг Пекин шаҳри катта ютуқларга эришган. 2013-2017 йилларда Пекин дунёдаги энг ифлосланган шаҳарлардан бири эди. Марказий ҳукуматнинг қатъий қарори билан Пекин ва унинг атрофидаги вилоятларда минглаб кўмир ёқадиган заводлар ёпилди ёки улар табиий газга ёки бошқа тоза энергия манбаларига ўтказилди. Кўмирдан фойдаланишни кескин қисқартириш ва замонавий фильтрлаш тизимларини мажбурий жорий этиш орқали, Пекин атиги беш йил ичида PM 2.5 даражасини қарийб 40 фоизга камайтирди. Бу, аввало, сиёсий ирода ва экологик қонунчиликни қатъий ижро этиш натижасидир.

Ўзбекистонда ҳам иссиқлик электр станциялари ва йирик қозонхоналарни газга ўтказиш ёки уларга энг замонавий фильтрларни ўрнатиш борасида бошланган изчил саъй-ҳаракатлар аллақачон дастлабки натижаларини кўрсата бошлади. Кўмир ёқилғисидан фойдаланадиган корхоналар учун эса атроф-муҳитга чиқарилган ҳар бир бирлик ифлослантирувчи модда учун кескин оширилган экологик солиқлар (ёки «Кўмир солиғи») жорий қилиш мумкин, бу уларни тоза технологияларга инвестиция киритишга мажбур қилади.

Европа Иттифоқи тажрибаси Эмиссиялар савдоси тизими (ETS) орқали ифлосланишни камайтиришга қаратилган. Бу тизим корхоналарга маълум миқдордаги ифлослантирувчи моддаларни чиқариш учун рухсатномалар ажратади ва бу рухсатномалар бозорда сотилади. Бу орқали ифлосланишнинг умумий ҳажми чекланади ва корхоналар рухсатнома сотиб олиш ўрнига, ўзларининг чиқиндиларини камайтиришга иқтисодий жиҳатдан манфаатдор бўлади.

Бундай бозор механизмини Ўзбекистоннинг йирик саноат корхоналари учун жорий этиш узоқ муддатли ва барқарор ечим бўлиши мумкин.

Мониторинг, тезкор бошқарув ва яшиллик

(Сеул, Сингапур)

Ҳаво ифлосланишига қарши курашишда нафақат манбаларни бошқариш, балки шаффофлик тизими ва тезкор ҳаракатланиш ҳам муҳим. Жанубий Кореянинг Сеул шаҳри тажрибаси ҳаво сифатининг реал вақт режимидаги мониторинги тизимини ривожлантиришга қаратилган. Шаҳар бўйлаб ўрнатилган юқори аниқликдаги сенсорлар маълумотлари дарҳол аҳолига етказилади. Агар ҳаво ифлосланиши хавфли даражага етса, Сеул ҳукумати дарҳол тезкор чораларни амалга оширади: давлат муассасаларида автомобиллар ҳаракатини чеклаш, қурилиш майдонларида ишни тўхтатиш ва аҳолига заруратсиз кўчага чиқмаслик ҳақида огоҳлантириш бериш каби.

Мамлакатимизда ҳам буни қўллаб, Ўзгидромет ва Экология қўмитасининг прогнозига асосланиб, ҳавонинг хавфли даражада ифлосланиши кутилганида, дарҳол жамоатчиликни огоҳлантириш ва тезкор чекловларни (масалан, қурилишни тўхтатиш, йўлларни ювиш, энг ифлослантирувчи манбалар фаолиятини вақтинча чеклаш)ни жорий қилиш самарали натижа бериши мумкин.

Сингапур эса ҳаво ифлосланишини камайтиришда «Боғ-Шаҳар» концепцияси орқали яшил инфратузилмага катта урғу беради. Улар нафақат ерда яшил майдонлар, балки бинолар ва вертикал юзалардаги яшил деворлар ва томорқаларда ҳам яшил қопламалар яратадилар. Бу дарахтлар ва ўсимликлар чангни ушлаб қолиш ва ҳавони табиий тозалашда муҳим роль ўйнайди. Ўзбекистон шароитида, айниқса, катта қурилишлар олиб борилаётган Тошкентда, янги қурилаётган турар-жой мажмуаларига мажбурий яшил майдонлар учун кескин оширилган талаблар қўйиш муҳим.

Хулоса қилиб айтганда, хорижий тажриба шуни кўрсатадики, ҳаво ифлосланиши муаммоси фақат бир чора билан ҳал этилмайди. Бу сиёсий ирода, қатъий қонунчилик, иқтисодий рағбатлантириш, тизимли назорат ва аҳолини жалб қилишни талаб этувчи комплекс ёндашувдир. Ўзбекистон бу чораларни ўз шароитига мослаштирган ҳолда амалга ошириш орқали ҳаво сифатини сезиларли даражада яхшилашга эришиши мумкин.

Саида ИБОДИНОВА тайёрлади.