Бугун пластик маҳсулотлар турмуш тарзимизда шунчалик кенг ўрин олганки, усиз кундалик ҳаётни тасаввур қилиш ҳам қийин. Пластик буюмлар инсониятга қанчалик қулайлик яратаётган бўлса-да, улардан ҳосил бўлаётган чиқиндилар табиат олдида шунчалик оғир муаммога айланмоқда.

Пластик чиқиндиларни қайта ишлаш, хавфсиз тарзда утилизация қилиш аллақачон глобал экологик муаммога айланиб улгурди.

Дунё бўйлаб пластик чиқиндиларни қайта ишлаш 2023 йилда 300 млрд тоннагача етган. Ўзбекистон ҳам пластик чиқиндиларни қайта ишлаш тизимини ривожлантириш орқали ресурсларни тежаш, чиқиндиларни камайтириш ва атроф-муҳитга бўлган таъсирни минималлаштиришга ҳаракат қилмоқда. Жумладан, пластик чиқиндиларни қайта ишлаш корхоналарини ташкил этиш, замонавий қайта ишлаш технологияларини жорий этиш ва пластик чиқиндиларни иккиламчи хомашё сифатида ишлатиш орқали янги маҳсулотлар ишлаб чиқариш тизими босқичма-босқич тарзда кенгайтирилмоқда. Давлат субсидия ва грантлар орқали пластик чиқиндиларни қайта ишлаш корхоналарига сармоя киритишни рағбатлантириш, шунингдек, пластик чиқиндиларни камайтириш бўйича қатъий стандартлар ва меъёрларни жорий этиш орқали саноат корхоналарини экологик тоза ишлаб чиқариш амалиётларини қабул қилишга ундаш кўзда тутилган.

Органик чиқиндиларни компостлаш ва қайта ишлаш – қишлоқ хўжалиги ва аҳоли яшаш жойларидаги чиқиндиларни экологик тоза тарзда бошқаришнинг самарали усулларидан бири. 2023 йилда Ўзбекистонда органик чиқиндиларни компостлаш тизимларига киритилган инвестициялар 120 млрд сўмни ташкил этган.

Белгиланган режа доирасида органик чиқиндиларни компостлаш корхоналарини ташкил этиш, компостлаш технологияларини модернизация қилиш ва компост маҳсулотларини қишлоқ хўжалиги ерларига экологик тоза ўғит сифатида ишлатиш мақсад қилинган. Органик чиқиндиларни қайта ишлаш орқали ер унумдорлигини ошириш, кимёвий ўғитларга бўлган эҳтиёжни камайтириш ва чиқиндиларнинг экологияга салбий таъсирни пасайтириш мумкин. Шу билан бирга, қишлоқ хўжалиги соҳасида органик чиқиндиларни қайта ишлаш орқали маҳсулотлар сифатини ошириш ва ресурслардан самарали фойдаланиш таъминланади.

Металл чиқиндиларни қайта ишлаш – саноатнинг муҳим йўналишларидан бири. Айниқса бу ресурсларни самарали тежаш имконини беради. Ҳозир дунё миқёсида металл чиқиндиларни қайта ишлаш миқдори 150 миллиард тоннагача етган. Мамлакатимизда металл чиқиндиларни қайта ишлаш тизимини ривожлантириш орқали юқори сифатли металл аралашмаларини олиш, саноат корхоналарига таъминотни ошириш ва чиқиндилардан ресурсларни максимал даражада ишлатиш мақсад қилинган. Электрометалллургия усуллари орқали металл чиқиндиларни қайта ишлаш корхоналарини ташкил этиш, замонавий қайта ишлаш технологияларини жорий этиш ва металл чиқиндиларни иккиламчи хомашё сифатида ишлатиш орқали янги маҳсулотлар ишлаб чиқариш кўзда тутилган. Давлат субсидия ва грантлар орқали металл чиқиндиларни қайта ишлаш корхоналарига сармоя киритишни рағбатлантириш, шунингдек, чиқиндиларни қайта ишлаш бўйича қатъий стандартлар ва меъёрларни жорий этиш орқали саноат корхоналарини экологик тоза ишлаб чиқариш амалиётларини қабул қилишга ундаш муҳим аҳамиятга эга.

Чиқиндиларни қайта ишлаш ва айланма иқтисодиётни ривожлантириш орқали Ўзбекистон ресурслардан самарали фойдаланиш, чиқиндиларни камайтириш ва экологик барқарорликни таъминлаш имкониятларига эга бўлади. Пластик чиқиндиларни қайта ишлаш тизимини ривожлантириш, органик чиқиндиларни компостлаш ва қайта ишлаш ҳамда металл чиқиндиларни электрометалллургия усуллари билан қайта ишлаш орқали чиқиндиларни минимал даражада сақлаш ва ресурсларни максимал даражада ишлатиш мумкин бўлади. Бу чора-тадбирларга амал қилиш нафақат экологик барқарорликни таъминлаш, балки иқтисодий самарадорликни ошириш, янги иш ўринлари яратиш ва ижтимоий тенгликни мустаҳкамлашга ҳам ёрдам беради. Шу билан бирга, чиқиндиларни қайта ишлаш соҳасидаги инновацион технологияларни ривожлантириш ва хусусий сектор билан ҳамкорликни кучайтириш орқали «яшил» иқтисодиётнинг асосий йўналишларини амалга оширишда муваффақиятга эришиш мумкин бўлади. Бу эса нафақат ҳозирги авлод, балки келажак авлодлар учун ҳам соғлом ва барқарор муҳит яратишда муҳим роль ўйнайди.

Табиий капиталга эга тармоқларга сармоя киритиш бўйича ишлаб чиқилган учта режа орқали Ўзбекистоннинг «яшил» иқтисодиётга ўтиш жараёнида муҳим йўналишлар белгиланган. Қайта тикланувчи энергия секторига сармоя киритиш орқали мамлакат энергетика мустақиллигини ошириш, иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтириш ва иқтисодий ўсишни рағбатлантириш имкониятлари яратилади. Қуёш, шамол ва гидроэнергетика соҳаларида амалга оширилаётган сармоялар энергия ишлаб чиқаришнинг экологик жиҳатдан тоза ва самарали бўлишини таъминлайди, шу билан бирга янги иш ўринларини яратиш ва технологик инновацияларни ривожлантиришга хизмат қилади. Қишлоқ хўжалигида экологик технологияларни ривожлантириш режаси орқали органик чиқиндиларни қайта ишлаш, биомасса технологияларини жорий этиш ва ақлли суғориш тизимларини амалга ошириш орқали ресурслардан самарали фойдаланиш ва чиқиндиларни камайтириш мақсад қилинади.

Бу чора-тадбирларга амал қилиш нафақат экологик барқарорликни таъминлаш, балки қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг сифатини яхшилаш ва иқтисодий самарадорликни оширишга ҳам ёрдам беради. Чиқиндиларни қайта ишлаш ва айланма иқтисодиётни ривожлантириш режаси орқали плас­тик, органик ва металл чиқиндиларни самарали бошқариш тизимлари ташкил этилади.

Бу жараён ресурслардан максимал даражада фойдаланиш, чиқиндиларни минимал даражада сақлаш ва маҳсулотларнинг узоқ умр кўришини таъминлашга қаратилган бўлиб, экологик таъсирни камайтириш ва иқтисодий ўсишни барқарорлаштиришга хизмат қилади. Пластик чиқиндиларни қайта ишлаш, органик чиқиндиларни компостлаш ва металл чиқиндиларни электрометалллургия усуллари билан қайта ишлаш орқали чиқиндиларни иккиламчи хомашё сифатида ишлатиш имконияти яратилади.

Табиий капиталга эга тармоқларга сармоя киритиш стратегияси орқали Ўзбекистон «яшил» иқтисодиётнинг асосий йўналишларини муваффақиятли амалга оширишда мустаҳкам пойдевор яратади. Қайта тикланувчи энергия, қишлоқ хўжалиги ва чиқиндиларни қайта ишлаш соҳаларига сармоя киритиш орқали экологик барқарорликни таъминлаш, иқтисодий самарадорликни ошириш ва ижтимоий тенгликни мустаҳкамлашга эришиш мумкин бўлади. Бу чора-тадбирларга амал қилиш нафақат ҳозирги, балки келажак авлодлар учун ҳам соғлом ва барқарор муҳит яратишда муҳим роль ўйнайди. Давлат ва хусусий сектор ўртасидаги самарали ҳамкорлик, инновацион технологияларни ривожлантириш ва уларни кенг жамоатчиликка тақдим этиш орқали «яшил» иқтисодиётнинг барқарор ва самарали ривожланиши кафолатланади.

Муяссар НУРМЕТОВА,

Ранч технологиялари университети

иқтисодиёт кафедраси  ўқитувчиси