Болалар касал бўлиб қолса, аксарият ота-оналар сабабни вируслардан, овқатланишдан ёки иммунитетдан излайди. Аммо шундай омиллар борки, улар ҳар куни фарзандларимиз билан бирга нафас олади, улар ичадиган сувга, истеъмол қиладиган озиқ-овқатга ва ҳатто руҳиятига таъсир кўрсатади. Бу – экологик муҳит.

Бугун экологик муаммолар энди фақат табиатни муҳофаза қилиш масаласи эмас. Улар аҳоли саломатлиги, айниқса болаларнинг жисмоний ва ақлий ривожланиши билан бевосита боғлиқ масалага айланган. Дунё бўйлаб ҳаво ифлосланиши, ичимлик сув сифатининг ёмонлашуви, яшил ҳудудларнинг қисқариши ва иқлим ўзгариши каби омиллар болалар саломатлиги учун жиддий хавф туғдирмоқда.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, катталарга нисбатан болалар экологик таъсирларга анча сезгир. Улар тез-тез нафас олади, иммун тизими тўлиқ шаклланмаган бўлади ва зарарли моддаларга қарши ҳимоя механизмлари ҳали етарли даражада ривожланмаган. Шунинг учун атроф-муҳитдаги ҳар қандай салбий ўзгариш аввало болалар организмида акс этади.

 

Нафас билан кириб келаётган хавф

Сўнгги йилларда шаҳарларда автотранспортлар сонининг ортиши, саноат корхоналари фаолияти ва маиший чиқиндилар муаммоси ҳаво сифатига сезиларли таъсир кўрсатмоқда. Ҳаводаги майда чанг зарралари, азот оксидлари ва бошқа зарарли бирикмалар болалар организмига кириб, нафас йўллари тизимига биринчи зарбани беради.

Натижада бронхит, бронхиал астма, аллергик касаллик­лар ва тез-тез такрорланувчи респиратор инфекциялар кўпайиши кузатилади. Айрим тадқиқотлар ҳаво ифлосланиши юқори бўлган ҳудудларда болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари ҳам пастроқ бўлишини кўрсатмоқда.

 

Сув сифати – саломатлик мезони

Болалар саломатлиги учун хавфли омиллардан яна бири – ичимлик сув сифати. Тоза бўлмаган сув орқали организмга турли микроорганизмлар, нитратлар, пестицидлар ва оғир металлар тушиши мумкин.

Бу эса ичак инфекциялари, модда алмашинуви бузилишлари, иммунитетнинг сусайиши ва ҳатто айрим сурункали касалликларнинг ривожланишига сабаб бўлади. Шу боис ичимлик сув хавфсизлиги нафақат коммунал хизматлар, балки жамоат саломатлиги сиёсатидаги муҳим йўналишлардан бири ҳисобланади.

 

Тарелкадаги экология

Экологик муаммолар фақат ҳаво ва сув билан чекланмайди. Улар бизнинг дастурхонимизга ҳам таъсир кўрсатади.

Тупроқнинг ифлосланиши, агрокимёвий моддалардан меъёрдан ортиқ фойдаланиш ва экологик мувозанатнинг бузилиши озиқ-овқат маҳсулотлари таркибида зарарли моддалар тўпланишига олиб келиши мумкин. Бундай маҳсулотларни мунтазам истеъмол қилиш эса болаларда витамин ва микроэлементлар танқислиги, ўсиш ва ривож­ланишнинг секинлашуви каби муаммоларни келтириб чиқаради.

 

Кўринмас таъсир: иммунитет ва асаб тизими

Экологик хавфлар таъсири фақат ташқи касалликлар билан чекланиб қолмайди. Токсик моддаларнинг организмга узоқ муддат таъсири оксидловчи стрессни кучайтиради. Бу эса иммун тизими фаолиятига салбий таъсир кўрсатиб, болаларнинг инфекцияларга қарши курашиш қобилиятини пасайтиради.

Шу билан бирга, шаҳарлашув жараёнлари, юқори шовқин даражаси ва яшил ҳудудларнинг камайиши болаларнинг руҳий ҳолатига ҳам таъсир қилади. Мутахассислар бундай муҳитда ўсган болаларда стресс, диққатнинг пасайиши ва эмоционал беқарорлик ҳолатлари кўпроқ учрашини қайд этади.

Аксинча, табиат қўйнида вақт ўтказиш, яшил ҳудудларда сайр қилиш ва табиий муҳит билан мулоқот қилиш болаларнинг психологик ҳолатини яхшилайди, жисмоний фаоллигини оширади ва умумий саломатлигига ижобий таъсир кўрсатади.

 

Муаммо ечими қаерда?

Экологик хавфларни камайтириш фақат давлат ёки экологлар вазифаси эмас. Бу жараёнда ҳар бир оила, таълим муассасаси ва маҳалланинг ўрни муҳим.

Мутахассислар қуйидаги чораларга алоҳида эътибор қаратишни тавсия этади:

– болаларни имкони борича яшил ҳудудларда сайр қилдириш;

– сифатли ичимлик сувдан фойдаланиш;

– экологик тоза озиқ-овқат маҳсулотларини танлаш;

– уй ва атроф-муҳит тозалигига риоя қилиш;

– болаларда экологик маданият ва табиатга эҳтиёткор муносабатни шакллантириш;

– мунтазам тиббий профилактик кўрикларни ташкил этиш.

 

Келажак учун инвестиция

Экология ҳақида гап кетганда кўпчилик дарахтлар, дарёлар ёки ҳайвонот оламини тасаввур қилади. Аслида эса экологик хавфсизликнинг марказида инсон, айниқса болалар келажаги турибди. Чунки бугун нафас олаётган ҳавомиз, ичаётган сувимиз ва яшаб турган муҳитимиз эртанги авлод саломатлигини белгилайди.

Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш – бу фақат табиатни эмас, келажакни муҳофаза қилишдир. Соғлом муҳит яратилган жойдагина соғлом авлод вояга етади.

 

Муниса ИЛМУРАТОВA,

Тошкент давлат тиббиёт университети

Болалар касалликлари кафедраси ассистенти