Ландшафтлар уйғунлиги ортидаги илмий ҳақиқатлар

Инсоният асрлар давомида табиат гўзаллигини шунчаки эстетик завқ манбаи деб ҳисоблаб келган. Бироқ, замонавий илм-фан, география, экология ва нейробиология бизга шуни кўрсатмоқдаки, табиат ландшафтларининг мукаммал уйғунлиги тасодиф эмас. У Ердаги ҳаётни ушлаб турувчи мураккаб математик ва биологик муҳандислик маҳсулидир.

Масалан, тоғ ландшафтларини олиб кўрайлик. Тоғларнинг баландлиги ва жойлашуви ҳаво оқимларини тўсиб қолади, натижада ёғингарчилик ҳосил бўлади. Бу сув дарёларни тўйинтиради, дарёлар эса водийларга унумдор тупроқ тошқинларини олиб келади. Ўз навбатида, ўсимликлар илдизи тупроқни емирилишдан (эрозиядан) асрайди. Агар ушбу занжирдан биттагина элементни, айтайлик, тоғ ёнбағридаги ўрмонларни олиб ташласангиз, бутун бир водий қурғоқчиликка ёки вайронкор селга дучор бўлади.

Табиат уйғунлиги – ҳар бир элементнинг бир-бирини тўлдириши ва ҳимоялашида. Ландшафтларнинг кўзимизни чарчатмайдиган, аксинча жалб қиладиган сири нимада? Жавоб – фракталларда. Бу табиатдаги ўз-ўзини такрорлайдиган геометрик шакллардир. Дарахт шохларининг бўлиниши, дарё ўзанларининг тармоқланиши, тоғ чўққиларининг шакли ва булутларнинг тузилиши барчаси бир хил математик қонуниятга бўйсунади. АҚШнинг Орегон университети физик олими Ричард Тейлор олиб борган тадқиқотларга кўра, инсон кўзи табиатдаги мана шу фрактал структураларни кўрганда, мияда «альфа тўлқинлар» ишлаб чиқарила бошлайди. Бу тўлқинлар одамни тинчлантиради, стресс даражасини 60 фоизгача камайтиради ва диққатни жамлашга ёрдам беради. Яъни, ландшафт гўзаллиги бизнинг нейробиологиямиз билан дастурланган.

Ўзбекистон табиати бу халқнинг бебаҳо бойлиги. Чўл ва даштларнинг ўзига хослиги, тоғларнинг улуғворлиги, водийларнинг серҳосиллиги ва кўлларнинг бетакрорлиги мамлакатимизни янада гўзал қилади. Бу гўзалликни асраб-­авайлаш ҳар биримизнинг бурчимиздир.

Сўнгги йилларда экологик муаммолар кучайиб бораётган бир пайтда, ландшафтларни муҳофаза қилиш масаласи долзарб аҳамият касб этмоқда. Бунинг энг гўзал ва мукаммал намунасини юртимиз табиати мисолида кўриш мумкин. Масалан, Зомин тоғларидаги ноёб арчазор ландшафтлари ҳавони тозалабгина қолмай, ўзидан фитонцид моддалар ажратиб, ўзига хос шифобахш микроиқлим яратади. Ёки Чотқол биосфера резерватининг тик қоялари, шаршаралари ва алп ўтлоқлари ўртасидаги мувозанат юзлаб ноёб ҳайвон ва ўсимлик турларининг яшаши учун замин бўлган.

Табиат ва ландшафтлар уйғунлиги сайёрамиздаги тирик ва жонсиз табиат элементларининг (рельеф, сув, иқлим, тупроқ, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси) ўзаро боғлиқликда мукаммал мувозанат ҳосил қилишидир. Ушбу уйғунлик нафақат кўзни қувнатадиган эстетик гўзалликни, балки ҳаёт давомийлигини таъминловчи экологик барқарорликни ҳам яратади.

Пойтахтимиз Тошкент шаҳрида ҳам бу борада муҳим қадамлар ташланмоқда. Шаҳар ичидан оқиб ўтувчи Анҳор, Бўзсув, Бўрижар каби каналларнинг бўйлари яшил сайилгоҳларга айлантирилиб, шаҳар экологик ландшафтининг ажралмас қисмига айланди. Шунингдек, республика миқёсида амалга оширилаётган «Яшил макон» умуммиллий лойиҳаси йўқотилган сунъий экотизим ўрнига табиий мувозанатни қайтариш, ҳудудларни яшил ландшафтга айлантириш йўлидаги энг йирик қадамдир. Бинолар томларида боғлар яратиш ва шаҳар ичига табиий яшил оролчаларни олиб кириш шунчаки мода эмас, балки экологик омон қолиш шартидир.

Ер юзидаги ўсимликлар, сув, тупроқ, иқлим яхлит бир муҳит яратган ҳолда бир-бирини тўлдириб, мувозанатда туради. Бу уйғунлик табиатнинг ўз ҳолатини сақлаши ва инсон учун қулай, чиройли муҳит яратишда муҳим ўрин тутади. Табиат ва ландшафтлар нафақат экологик мувозанатни таъминлайди, балки инсон саломатлигига ҳам бевосита таъсир кўрсатади. Ўзбекистон ҳудудидаги тоғлар, чўллар, водийлар ва ўрмонлар турли хил иқлим шароитлари ва табиий ресурсларни яратади. Бу эса одамларнинг жисмоний ва руҳий ҳолатига сезиларли таъсир кўрсатади. Ўрмонзорлар ва боғларда сайр қилиш стрессни камайтиради, кайфиятни кўтаради. Тадқиқотларга кўра, табиат қўйнида 30 дақиқа вақт ўтказиш кортизол (стресс гормони) даражасини пасайтиради. Ландшафтлар спорт ва жисмоний фаоллик учун табиий шароит яратади. Тоғларда пиёда юриш, водийларда велосипед ҳайдаш ёки чўлда саёҳат қилиш соғлом турмуш тарзини қўллаб-қувватлайди.

Афсуски, урбанизация — шаҳарларнинг кенгайиши бу уйғунликка путур етказмоқда. Бетон ва асфальтдан иборат сунъий ландшафтлар «иссиқлик ороллари»ни ҳосил қилиб, шаҳарларда ҳаво ҳароратини сунъий равишда 3-5 даражага кўтариб юборяпти. Шу боис, бугунги кун архитектураси ва урбанистикаси олдида катта вазифа турибди: табиат билан рақобатлашиш эмас, унга мослашиш. Шунинг учун ҳам бутун дунёда «Яшил шаҳар» концепцияси оммалашмоқда.

Статистик маълумотлар шуни кўрсатадики, юртимизда охирги йилларда ўрмон майдонлари кенгаймоқда, муҳофаза қилинадиган ҳудудлар сони ортмоқда. Аммо чўлланиш ва сув танқислиги каби муаммолар мавжуд. Ҳар бир фуқаро экологик маданиятни ривожлантириш орқали бу гўзалликни асрашга ҳисса қўшиши мумкин. Ландшафтлар бу фақат гўзаллик эмас, балки инсон саломатлигининг табиий кафолатидир. Ўзбекистоннинг тоғлари, чўллари, водийлари ва ўрмонлари одамларнинг руҳий тетиклиги, жисмоний соғломлиги ва узоқ умр кўришига ҳисса қўшади. Шунинг учун ландшафтларни асраш бу келажак авлоднинг соғлиғини асраш демакдир.

Табиат ва ландшафтлар уйғунлиги − бу Ер сайёрасининг саломатлик формуласи. Биз бу уйғунликни қанчалик яхши сақласак ва тушунсак, келажак авлодларга шунчалик хавфсиз ва гўзал дунёни мерос қолдирамиз. Унутманг, табиат бизсиз ҳам яшай олади, лекин биз табиат ва унинг гўзал ландшафтларисиз яшай олмаймиз.

Гулчеҳра УМАРАЛИЕВА,

Ўзбекистон давлат санъат ва

 маданият институти

ижтимоий-гуманитар фанлар кафедраси катта ўқитувчиси