Кўпчилик ўзини дангасаликда, иродасизликда ёки ҳаётда аниқ мақсади йўқликда айблайди. Аммо асл ҳақиқат сиз ўйлагандан кўра анча чуқурроқ ва мураккаб: сиз «синганингиз» йўқ, шунчаки миянгизнинг мукофот тизими ўғирланган ва сиз буни пайқамай қолгансиз.

Бугунги дунёнинг чексиз ахборот оқими ва тезкор кўнгилочар воситалари бизни нафақат вақтимиздан, балки яшашга бўлган ҳақиқий иштиёқимиздан ҳам маҳрум этмоқда.

Аксариятимиз «бирровга» Instagram’га кириш ёки TikTok лентасини айлантириш истагида телефонимизни қўлга оламизу, беихтиёр соатлаб вақтимизни беҳуда сарфлаб юборганимизни билмай ҳам қоламиз. Кўзимизни очишимиз билан кашанда тамакисини қидиргандек, митти қора қутимизни қидирамиз. Унинг экранига тикилиб, тун ярим кечадан ўтганини ҳам сезмаймиз. Ҳатто бу ҳолат тонггача давом этади баъзан.

Эндигина 7-8 ойлик чақалоқларимиз ҳам бу тузоққа аллақачон илинган десам ишонасизми? Бу шунчаки одат эмас, балки юқори технологиялар ва нейробиологиянинг ўзаро тил бириктируви натижасида юзага келган «арзон дофамин» тузоғи эканини эса билмасангиз ҳам керак. Агар билганингизда ҳеч бўлмаса митти фарзандингизни ундан узоқроқ сақлаган бўлардингиз.

Энди сизга оддий қувончлар етарли эмас

Инсонни ҳаракатга келтирувчи, янги марраларга ундовчи асосий куч – дофамин нейромедиатори. У бизни мақсад сари етакловчи ўзига хос «ёнилғи» вазифасини ўтайди. Табиат қонуниятига кўра, дофамин мураккаб меҳнат, билим эгаллаш ёки заҳматли изланишлар эвазига берилиши керак эди. Бироқ замонавий дунё­даги чексиз контент, тайёр овқатлар ва осон ўйин-кулгилар мияни дофамин билан ҳаддан ташқари тўйинтириб юборди.

Оқибат нима бўлади? Мия бу ташқи босимга дош бера олмай, ўзини ҳимоя қилиш учун завқ олиш даражасини пасайтириб қўяди. Энди сизга оддий қувончлар – бир пиёла чой устидаги самимий суҳбат ёки тинч мутолаа етарли бўлмай қолди. Мия дофаминни арзон ва осон олишга ўргангач, юксак мақсадлар учун зарур бўлган машаққатдан қочадиган бўлиб қолади. Бу эса ижодий ва интеллектуал фаолликнинг сўнишига олиб келувчи энг қисқа йўлдир.

Бу рақамли «иқтисодиёт» психологиядаги «ўзгарувчан мукофот» тамойили асосида қурилган. Сиз ижтимоий тармоқ лентасини айлантираётганда кейинги постнинг қизиқ бўлишига кафолат йўқ, аммо «балки ҳозир чиқар» деган сохта умид сизни соатлаб экранга «михлаб» қўяди. Бу – қиморбозликнинг замонавий ва хавфли кўринишидан бошқа нарса эмас.

 

Рақамли дунёнинг хавфли томони

1. Рақамли депрессия: тадқиқотларга кўра, кунига уч соатдан ортиқ вақтини ижтимоий тармоқда ўтказадиган ўсмирларда руҳий тушкунлик ва хавотир ҳисси 27 фоизга юқори бўлади.

2. Диққатнинг парчаланиши: қисқа видеолар (reels, shorts) мияни маълумотни чуқур қайта ишлашдан тўсади. Натижада, одам узоқроқ матн ўқиш ёки мураккаб вазифага диққат қаратиш қобилиятини аста-секинлик билан бутунлай йўқотади.

3. Эмоционал солиштириш: ижтимоий тармоқлар – бу бошқалар ҳаётининг «кўргазмали витринаси». Инсон ўз ҳаётининг паст-баландларини бошқаларнинг идеаллаштирилган фотосуратлари билан солиштириши оқибатида ўзига бўлган ишонч пасайиб кетади.

4. Когнитив чарчоқ: мия доимий равишда келаётган майда маълумотларни саралашга мажбур бўлади. Бу «қарор қабул қилиш чарчоғи»ни келтириб чиқаради ва ҳақиқий ҳаётдаги муҳим масалаларга қувват қолмайди.

 

Зерикиш – ижоднинг дебочаси

Илгари одамлар зерикишдан қўрқмаган, чунки зерикишдан кейин ҳақиқий ҳаракат бош­ланарди. Инсон нимадир қилишга – ўйлашга, яратишга, изланишга мажбур бўларди.

Зерикиш мияни янги стимуллар қидиришга ундар эди. Бугун эса биз зерикишга умуман имкон бермаяпмиз.

Ҳар бир бўш сонияни телефон билан тўлдириш орқали мияга «ҳаракат қилишнинг ҳожати йўқ, мукофот шундоқ ҳам келади», деган хато сигнални беряпмиз.

Шу сабабли, бу тузоқдан чиқиш учун қатъий «дофамин парҳези» зарур. Бунинг учун – бемаъни контентларга тикилаверишни тўхтатиб, қаттиқ зерикиш керак. Бу жараён бошида оғриқли ва қийин кечиши мумкин, бироқ айнан мана шу «сукунат» жараёнида мия ўз табиий сезгирлигини қайтадан тиклай бошлайди.

 

Келажакни бой бермай десангиз...

Етти ойликдан етти ёшгача бўлган боланинг мияси худди губка каби ахборотни шимиб олади ва нейронлар ўртасидаги алоқалар мана шу йилларда шаклланади. Арзон дофамин тузоғи бу ёшдаги болалар учун нафақат зарарли, балки уларнинг келажакдаги шахсиятини «дастурлаб» қўювчи кўринмас хавфдир.

Бу ерда энг асосий ва қўрқинчли жиҳатлар қуйидагилар:

1. Мия ривожланишининг «тўхтаб» қолиши

Кичик ёшдаги болалар дунёни бешта сезги аъзоси (ушлаб кўриш, ҳидлаш, таъм билиш, эшитиш ва кўриш) орқали англайди. Экран эса фақат иккита сезгини (кўриш ва эшитиш) сунъий равишда зўриқтиради. Натижада, миянинг мотор когнитив функциялари ва мантиқий фикр­лаш қисми ривожланишдан орқада қолади. Бу тиббиётда «рақамли аутизм» белгиларига ўхшаш ҳолатларни келтириб чиқариши мумкин.

2. Ирода ва сабр марказининг ишдан чиқиши

Миянинг пешона қисми (префронтал кортекс) ирода, ўзини тийиш ва режалаштириш учун жавобгар. Бола тайёр ва ранг-баранг контентни (мультфильм, қисқа видео) кўрганда, дофамин ҳеч қандай ҳаракатсиз, текинга келади. Оқибатда, бола келажакда бирор нарсага эришиш учун меҳнат қилиш, кутиш ва сабр қилиш қобилиятини йўқотади. Унга ҳамма нарса экрандаги каби тез ва осон керак бўлади.

3. Нутқ ва ижтимоий кўникмалар инқирози

Бола етти ёшгача бўлган даврда тирик мулоқот орқали тил ўрганиши, одамларнинг юз ифодаларини (эмоцияларни) ўқишни ўрганиши шарт. Экран билан «мулоқот» қиладиган болаларда нутқ кечикиши ва одамлар билан тил топишишда қийинчиликлар кузатилади. Улар виртуал дунёдаги тезликка ўрганиб қолгани учун, тирик одамларнинг гаплари уларга «зерикарли» ва суст туюла бошлайди.

4. Эмоционал беқарорлик ва «экран вабоси»

Экрандан олинадиган кучли дофамин оқими бола миясини доимий қўзғалиш ҳолатида ушлаб туради. Телефон олиб қўйилганда боланинг важоҳат билан йиғлаши ёки тажовузкор бўлиб қолиши – бу оддий «инжиқлик» эмас, балки миянинг «доза» талаб қилишидир. 7 ёшгача бўлган болада ҳиссиётларни бошқариш механизми ҳали шаклланмаган бўлади, шу сабабли арзон дофамин унинг асаб тизимини бутунлай издан чиқаради.

Агар етти ёшгача бўлган бола мунтазам равишда гаджетлар билан вақт ўтказса, унинг мияси «тайёр ечимларга» мослашади. Бундай болаларда ижодий тафаккур, мустақил фикрлаш ва қийинчиликларни енгиб ўтиш қобилияти жуда паст бўлади.

Биз уларга телефон бериш орқали фақат вақтинчалик тинчликни сотиб оламиз, аммо эвазига уларнинг интеллектуал келажагини тўлов сифатида бериб юборамиз.

 

Тузоқдан қандай чиқиш мумкин?

Арзон дофаминга қарши энг самарали қурол – бу «Дофамин детокси» ва онгли ёндашув.

«Суръатни пасайтириш»: билдиришномаларни ўчириб қўйинг. Мияни ташқи сигнал эмас, фақат сизнинг иродангиз бошқарсин.

Мураккаб дофаминга ўтиш: китоб ўқиш, спорт билан шуғулланиш ёки янги тил ўрганиш ҳам дофамин беради. Бироқ бу мукофот меҳнат эвазига келади ва узоқ давом этади.

Экран вақтига чеклов: телефондан фойдаланиш вақтини назорат қилувчи иловалар орқали ўзингизга қатъий лимит белгиланг.

 

Интеллектуал мустақиллик сари

Бугунги маориф нафақат дарсликларда, балки рақамли гигиенада ҳам намоён бўлиши шарт. Диққат – бу XXI асрнинг энг қимматли валютаси. Кимки ўз диққатини жиловлай олса, ўша интеллектуал мустақилликка эришади.

Хулоса ўрнида айтганда, рақамли тузоқлардан омон чиқиш, бебаҳо вақтимизни ва фикримизни беҳуда совирмаслик ҳар биримиз учун ҳам инсоний масъулиятдир. Зотан, фақат уйғоқ тафаккур ва озод руҳгина буюк ишларни яратишга қодир. Экран қаршисидаги киши ҳар гал бир саволни ўзига бериши лозим: мен технология­дан фойдаланяпманми ёки технология мендан фойдаланяптими? Масаланинг асл моҳияти мана шунда.

 

Саида ИБОДИНОВА,

«Oila va TABIAT» мухбири