Инсоният тараққиётининг бугунги босқичида табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш нафақат иқтисодий ривожланиш, балки давлатлар барқарорлиги ва аҳоли фаровонлигини таъминлашнинг ҳам муҳим шартига айланди.
Глобал иқлим ўзгариши, сув ресурслари тақчиллиги, биологик хилма-хилликнинг қисқариши ва атроф-муҳит ифлосланиши дунёнинг барча минтақаларига таъсир кўрсатмоқда. Айниқса, сув ресурслари чекланган Марказий Осиёда бу муаммолар иқтисодиёт, озиқ-овқат хавфсизлиги ва аҳоли турмуш сифати билан бевосита боғлиқ.
Ўзбекистон учун мазкур масалалар стратегик аҳамиятга эга. Мамлакат иқтисодиётининг муҳим тармоқлари, хусусан, қишлоқ хўжалиги ва саноатнинг ривожланиши сув таъминотига боғлиқ. Шу билан бирга, табиий экотизимларни сақлаш, ер ва сув ресурсларини муҳофаза қилиш, аҳоли учун қулай экологик муҳит яратиш давлат сиёсатининг узоқ муддатли устувор вазифаларидан ҳисобланади.
Ана шу нуқтаи назардан, 2026 йил 28 август куни Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллигига бағишланган тантанали маросимда Президент Шавкат Мирзиёев томонидан мамлакат тараққиётининг келгуси ўн йиллиги «Миллий юксалиш даври» деб эълон қилиниши ва еттита миллий дастур тақдим этилиши алоҳида аҳамият касб этади. Ушбу дастурлар орасида сув ва табиатга муносабатни тубдан ўзгартиришга қаратилган тўртинчи миллий дастур экологик сиёсатни янги босқичга олиб чиқиш, табиий ресурслардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ва экологик масъулиятни жамият ҳаётининг барча соҳаларига сингдиришни кўзда тутади.
Президент илгари сурган «Табиатга муносабат – халқнинг маданияти, давлатнинг масъулияти ва тараққиётнинг сифат кўрсаткичидир» деган тамойил мазкур дастурнинг мазмун-моҳиятини ифодалайди. Бу қараш табиатни муҳофаза қилишни фақат ихтисослашган идоралар вазифаси сифатида эмас, балки давлат бошқаруви, иқтисодиёт, илм-фан ва жамиятнинг умумий масъулияти сифатида талқин этади.
Ўзбекистон тарихида сув ҳамиша ҳаёт манбаи ва иқтисодий тараққиётнинг муҳим омили бўлиб келган. Қадимги Хоразм, Сўғд ва Фарғона воҳаларида шаклланган суғориш тизимлари деҳқончилик ва шаҳарсозлик ривожида ҳал қилувчи ўрин тутган. Бироқ сув ресурсларидан экологик оқибатлар етарлича ҳисобга олинмаган ҳолда, экстенсив фойдаланишнинг оғир намунаси Орол денгизи фожиасида намоён бўлди. Орол инқирози табиий ресурсларни илмий асосларсиз ва меъёрдан ортиқ ўзлаштириш қандай оқибатларга олиб келишини бутун дунёга кўрсатди. Бу тажриба иқтисодий манфаатлар билан бир қаторда, экологик мувозанат ва келажак авлодлар манфаатларини ҳам ҳисобга олиш зарурлигини исботлади.
Мустақиллик йилларида экологик хавфсизликни таъминлаш, сув ресурсларини бошқариш ва табиий ҳудудларни муҳофаза қилиш бўйича муайян ишлар амалга оширилди. Айниқса, 2017 йилдан кейин экологик сиёсатнинг давлат бошқарувидаги ўрни кенгайди. «Яшил макон» умуммиллий лойиҳаси, сув тежовчи технологияларни жорий этиш, муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар майдонини ошириш ва Оролбўйида экологик вазиятни яхшилашга қаратилган ташаббуслар шулар жумласидандир. Янги миллий дастур ушбу жараёнларни ягона стратегик мақсад ва аниқ натижалар асосида давом эттиришни назарда тутади.
Бугун минтақада сув муаммосини кескинлаштираётган асосий омиллардан бири – иқлим ўзгаришидир. Ҳароратнинг кўтарилиши, тоғ музликларининг қисқариши, ёғинлар режими ва мавсумий тақсимотининг ўзгариши сув балансига таъсир кўрсатмоқда. Аҳоли сони ва иқтисодий эҳтиёжларнинг ўсиши эса мавжуд ресурсларга босимни кучайтирмоқда.
Ўзбекистон сув ресурсларининг катта қисми мамлакат ташқарисида шаклланади. Турли баҳолашларга кўра, сув ресурсларининг қарийб 80 фоизи трансчегаравий манбалар ҳиссасига тўғри келади. Мавжуд сувнинг асосий қисми қишлоқ хўжалигида сарфланади. Шу боис сув тақчиллиги фақат ирригация соҳасига тааллуқли масала эмас. У озиқ-овқат хавфсизлиги, энергетика, саноат, аҳоли бандлиги ва ижтимоий барқарорликка ҳам таъсир кўрсатади.
Тўртинчи миллий дастурда белгиланган энг муҳим мақсадлардан бири – келгуси беш йилда қишлоқ хўжалиги экин майдонларида сув тежовчи технологиялар қамровини 100 фоизга етказишдир. Режага мувофиқ, 2026 йилда бу кўрсаткични 65 фоизга, 2027 йилда 75 фоизга, 2028 йилда 85 фоизга, 2029 йилда 95 фоизга ва 2030 йилда тўлиқ қамровга етказиш кўзда тутилган.
Келтирилган маълумотларга кўра, 2019 йилга қадар сув тежовчи технологиялар жорий этилган майдонлар атиги 28 минг гектарни ташкил этган. Кейинги йилларда бу йўналишда амалга оширилган чора-тадбирлар натижасида кўрсаткич 2,6 миллион гектарга, яъни қарийб 60 фоизга етган. 2026 йил бошидан қўшимча 640 минг гектарда шундай технологияларни жорий этиш ишлари олиб борилмоқда. Йил якунига қадар 11 миллиард куб метр сув тежаш мақсади белгиланган.
Бироқ технологиялар қамровининг кенгайиши ўз-ўзидан кутилган натижани кафолатламайди. Уларнинг самарадорлиги амалда қанча сув тежалгани, ҳосилдорликка таъсири, энергия сарфи ва эксплуатация харажатлари билан баҳоланиши керак. Масалан, томчилатиб суғориш тизимини жорий этишда ускуналарни тўғри лойиҳалаш, сув сифатига мос фильтрлаш тизимини ўрнатиш, насосларнинг энергия самарадорлигини таъминлаш ва мунтазам техник хизмат кўрсатиш муҳим. Фермерларнинг технологиядан тўғри фойдаланиш бўйича билим ва кўникмалари ҳам натижага бевосита таъсир қилади.
Дастурда сув тежаш ишлари фақат томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш билан чекланмайди. Магистрал каналларни бетонлаш, очиқ дренаж ва коллектор тармоқларини ёпиқ тизимга ўтказиш, ер майдонларини лазерли текислаш, сув ҳисобини рақамлаштириш ва мониторинг тизимларини жорий этиш ҳам назарда тутилган. Хусусан, 1 300 километр магистрал канални бетонлаш режаси сувнинг фильтрация орқали йўқотилишини камайтиришга хизмат қилиши мумкин.
Лазерли текислаш суғориш сувининг майдон бўйлаб бир текис тақсимланишига, ортиқча сарфнинг камайишига ва ҳосилдорликнинг барқарорлашишига ёрдам беради. Рақамли ҳисоб ва масофавий мониторинг эса сув тақсимотидаги йўқотишларни аниқлаш, ресурслардан фойдаланишни назорат қилиш ва бошқарув қарорларини илмий маълумотлар асосида қабул қилиш имконини кенгайтиради.
Сув хўжалигидаги яна бир муҳим вазифа – эски насос станцияларини энергия тежамкор ускуналарга алмаштириш. Насос станцияларида электр энергиясининг катта ҳажмда сарфланиши сув таннархига ҳам, энергетика тизимига тушадиган юкламага ҳам таъсир қилади. Замонавий насослардан фойдаланиш электр сарфи ва эксплуатация харажатларини камайтириш, шунингдек, билвосита иссиқхона газлари чиқиндиларини қисқартириш имконини беради. Демак, сув хўжалигини модернизация қилиш энергетика соҳасидаги «яшил» трансформация билан ҳам узвий боғлиқ.
Сув тежовчи технологияларнинг иқтисодий самараси фермер хўжаликлари фаолиятида ҳам намоён бўлади. Суғориш харажатларининг камайиши, ҳосилдорликнинг барқарорлашиши ва маҳсулот сифатининг яхшиланиши фермерларнинг иқтисодий барқарорлигини мустаҳкамлайди. Бу эса қишлоқ жойларида бандлик ва аҳоли даромадларининг ошишига хизмат қилади.
Экологик сиёсатнинг яна бир муҳим йўналиши «Яшил макон» умуммиллий ҳаракатини янги сифат босқичига олиб чиқишдир. Мактаблар, боғчалар, шифохоналар ва кўп қаватли уйлар атрофидаги яшил ҳудудларни муҳофаза қилиш, туман ва шаҳар марказларида кўкаламзорлаштириш даражасини 30 фоизга етказиш мақсад қилинган.
Бу борадаги ишларни фақат экилган кўчатлар сони билан баҳолаш тўғри эмас. Кўкаламзорлаштиришнинг ҳақиқий самараси дарахтларнинг яшаб кетиши, ҳудуд иқлимига мослиги, сувга эҳтиёжи ва экотизимдаги вазифасига боғлиқ. Қурғоқчиликка, иссиқ ва совуққа чидамли маҳаллий дарахт турларини танлаш, кўчатларни камида уч йил парваришлаш, бир, уч ва беш йиллик муддатларда ҳолатини баҳолаш муҳим аҳамиятга эга.
Маҳаллалар кесимида «яшил карталар»ни шакллантириш, ҳудудларга ўрмон хўжалиги мутахассисларини бириктириш ва «3-30-300» халқаро стандартини жорий этиш ҳам шаҳарсозликда экологик талабларни кучайтиришга хизмат қилади. Ушбу стандартга кўра, ҳар бир уйдан камида учта дарахт кўриниши, яшаш ҳудудининг 30 фоизи дарахтлар сояси билан қопланиши ва 300 метр радиусда яшил ҳудуд мавжуд бўлиши кўзда тутилади. Бу талаблар шаҳар микроиқлими, ҳаво сифати ва аҳоли саломатлигига ижобий таъсир кўрсатиши мумкин.
«Яшил макон» ташаббуси биологик хилма-хилликни сақлаш вазифаси билан ҳам узвий боғлиқ. Муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар улушининг 2016 йилдаги 4 фоиздан қарийб 15 фоизга етгани мамлакатда табиатни муҳофаза қилиш тизими кенгайганини кўрсатади. «Биомерос» дастури доирасида ушбу кўрсаткични 2030 йилга қадар 20 фоизга, 2035 йилга қадар эса 30 фоизга етказиш режалаштирилган.
Орол денгизининг қуриган тубида 2 миллион гектардан ортиқ майдонда ўрмонзорлар барпо этилгани ҳам экологик тикланиш борасидаги муҳим ишлардан биридир. Саксовул ва бошқа шўрхок ҳамда қурғоқчил шароитга мос ўсимликларни экиш қум ва туз заррачаларининг кўчишини камайтириш, тупроқ эрозиясининг олдини олиш ва маҳаллий экотизимларни тиклашга хизмат қилади. Бу ишлар самарасини баҳолашда экилган майдонлар билан бирга, ўсимликларнинг яшаб кетиш даражаси ва чанг-туз кўчиш динамикасидаги ўзгаришларни ҳам ҳисобга олиш зарур.
Президент нутқидаги «маданият», «масъулият» ва «сифат» тушунчалари экологик тараққиётнинг ўзаро боғлиқ учта асосини ифодалайди. Маданият – инсоннинг табиатга кундалик муносабатида намоён бўлади. Аждодларимиз сувни ҳаёт манбаи сифатида қадрлаган, дарахтни ободлик ва барака рамзи деб билган. Бугун ана шу анъаналарни замонавий экологик билимлар билан бойитиш зарур.
Экологик маданиятни шакллантириш таълим тизимидан бошланиши керак. Мактабларда назарий билимлар билан бирга, сув ва энергияни тежаш, чиқиндиларни саралаш, ўсимликларни парваришлаш каби амалий кўникмаларни шакллантириш муҳим.
Олий таълим муассасаларида экологик муаммоларни муҳандислик, иқтисодиёт, ҳуқуқ ва бошқарув фанлари билан боғлиқ ҳолда ўрганиш лозим. Маҳаллалардаги ташаббуслар ва оммавий ахборот воситаларидаги тарғибот эса бу жараённи кенг жамоатчиликка етказишга хизмат қилади.
Масъулият тушунчаси давлат ва жамиятнинг табиатни муҳофаза қилиш борасидаги вазифаларида намоён бўлади. Давлат қонунчилик, молиялаштириш, назорат ва илмий тадқиқотларни қўллаб-қувватлаш орқали зарур шароит яратади. Фермер сувдан тежамкор фойдаланиши, тадбиркор ишлаб чиқаришда чиқиндиларни камайтириши, фуқаро эса табиатни асраш қоидаларига амал қилиши орқали умумий масъулиятни ўз зиммасига олади. Бу жараёнда маҳалла институтининг имкониятларидан ҳам самарали фойдаланиш зарур.
Тараққиёт сифати эса иқтисодий ўсиш кўрсаткичлари билангина белгиланмайди. Сув ва ҳаво сифати, ерларнинг мелиоратив ҳолати, яшил ҳудудлар улуши ва биологик хилма-хилликнинг сақланиши ҳам мамлакат ривожланиш даражасини кўрсатувчи муҳим мезонлардир. Шу маънода, экологик барқарорлик ва иқтисодий тараққиётни бир-бирига зид жараёнлар сифатида қараш нотўғри. Аксинча, экологик талабларга мувофиқ ривожланиш замонавий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини оширади.
Сув тежовчи технологиялар, энергия самарадор ускуналар, қайта тикланувчи энергия манбалари ва яшил инфратузилма янги иш ўринлари яратиш, инвестицияларни жалб қилиш ва маҳаллий ишлаб чиқаришни ривожлантириш учун имконият очади. «Яшил» облигациялар, иқлим молияси ва халқаро грантлар экологик лойиҳаларни молиялаштиришнинг қўшимча манбалари ҳисобланади. Бироқ жалб қилинган маблағларнинг самарадорлиги аниқ экологик натижалар, шаффоф молиялаштириш ва лойиҳалар мониторинги орқали баҳоланиши лозим.
Мазкур дастурнинг минтақавий аҳамияти ҳам катта. Марказий Осиё давлатлари сув ресурслари ва дарё ҳавзалари нуқтаи назаридан ўзаро боғлиқ. Шу сабабли трансчегаравий дарёлар сувини тақсимлаш, гидрологик маълумотлар алмашиш, сув омборлари ва гидротехника иншоотларининг ишлаш режимларини мувофиқлаштириш минтақавий ҳамкорликнинг муҳим йўналишларидир.
Дастурда Ўзбекистоннинг Марказий Осиёда сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш бўйича «Амалий ҳаракатлар ўн йиллиги» ташаббусини илгари суриши, 2027-2029 йилларда Оролни қутқариш халқаро жамғармасига раислик даврида институционал ва ҳуқуқий асосларни мустаҳкамлаш, Афғонистонни минтақавий сув мулоқотига жалб этиш ҳамда сув маданиятини юксалтириш каби вазифалар белгиланган. Бу ёндашув минтақадаги сув муаммоларини ўзаро манфаат ва ҳамкорлик асосида ҳал этиш зарурлигини англатади.
Албатта, белгиланган мақсадларга эришишда қатор муаммолар мавжуд. Сув хўжалиги инфратузилмасининг бир қисми эскирган, кўплаб насос станциялари ўнлаб йиллар давомида ишлатилган. Айрим ҳисоб-китобларга кўра, каналлардаги сув йўқотишлари 30-36 фоизгача етади. Бундай шароитда сув тежовчи технологияларни жорий этиш билан бирга, мавжуд инфратузилмани модернизация қилиш, насос станцияларини реконструкциялаш ва сув ҳисоби тизимини такомиллаштириш талаб этилади.
Молиялаштириш, малакали кадрлар тайёрлаш, маҳаллий ишлаб чиқаришни ривожлантириш ва техник хизмат кўрсатиш тизимини шакллантириш ҳам изчил ёндашувни талаб қилади. Акс ҳолда, дастлабки босқичда ўрнатилган замонавий ускуналарнинг бир қисми вақт ўтиши билан самарадорлигини йўқотиши мумкин. Бундан ташқари, иқлим ўзгаришининг жадаллашиши ва сув ресурсларининг ҳудудлар ҳамда мавсумлар бўйича нотекис тақсимланиши узоқ муддатли режалаштиришни янада мураккаблаштиради.
Шу билан бирга, бу муаммоларни ҳал этиш учун илмий-техник имкониятлар кенгайиб бормоқда. Рақамлаштириш, сунъий интеллект, геоахборот тизимлари ва масофадан зондлаш технологиялари сув ресурсларини бошқаришда янги имкониятлар яратмоқда. Сунъий йўлдош маълумотлари орқали экин майдонларининг сувга бўлган эҳтиёжини баҳолаш, тупроқ намлигини кузатиш, суғориш самарадорлигини аниқлаш ва сув йўқотишларини прогноз қилиш мумкин. Бу технологиялар сув тақсимотини шаффофлаштириш ва бошқарув қарорларининг илмий асосланганлигини таъминлашга хизмат қилади.
Бироқ технологияларнинг ўзи етарли эмас. Уларнинг самараси илмий тадқиқотлар, маҳаллий шароитга мос муҳандислик ечимлари, малакали кадрлар ва барқарор молиялаштириш билан таъминланиши лозим. Шу боис илмий-тадқиқот муассасалари, олий таълим ташкилотлари, ишлаб чиқариш корхоналари, сув хўжалиги идоралари ва фермерлар ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш муҳим. Илмий ишланмалар амалиётга татбиқ этилгандагина уларнинг иқтисодий ва экологик самараси тўлиқ намоён бўлади.
Умуман олганда, табиатга муносабат ҳақиқатан ҳам халқнинг маданияти, давлатнинг масъулияти ва тараққиётнинг сифат кўрсаткичидир. Бу тамойилни ҳаётга татбиқ этиш орқали келажак авлодларга мусаффо ҳаво, сифатли ичимлик сув, унумдор ер ва барқарор экотизимларни мерос қолдириш мумкин. Чунки табиатни асраш – Ватанни, инсон саломатлигини ва келажакни асраш демак.
Файзулла ЭРКАБОЕВ,
Атроф-муҳит ва табиатни муҳофаза қилиш технологиялари илмий-тадқиқот институти лаборатория мудири, техника фанлари доктори, профессор